h 3779
i 0
S 0

زنان و مامایی زایمان

بارداری و زایمان پدیده های زیبا و شگفت انگیز خلقت هستند. زایمان یک فرآیند طبیعی است و بدن زن با آن سازگار است و برای این امر بسیار دقیق طراحی شده است. همانگونه که عمل لقاح و رشد و نمو جنین در بدن مادر معجزه است، عمل زایمان و به دنیا آمدن این موجود کوچک نیز اعجاز دیگری است. در این بخش، فرایند زایمان را حول محورهای زیر شرح خواهیم داد.

  •  علائم شروع زایمان
    •  انقباضات براکستون هیکس
    •  ‌سبک شدن سر دل
    •  ‌تغییرات رحمی
    •  ‌نمایش خونی
    •  ‌پارگی کیسه آب
  •  مراحل زایمان
    •  ‌مرحله اول
    •  ‌مرحله دوم
    •  ‌مرحله سوم
    •  ‌مرحله چهارم
  •  روش های کاهش درد
    •  ‌روش های کاهش درد غیر دارویی
      •  تسکین درد زایمان با تلاوت قرآن
      •  ورزش
      •  ماساژ
      •  تکنیک های تنفسی
      •  تن آرامی و ریلکسیشن
      •  موسیقی و بی حسی از طریق شنوایی
      •  رایحه درمانی (آروماتراپی)
      •  طب فشاری
      •  استفاده از روش های کمپرس سرد وگرم (کیسه آب یخ و یا حوله گرم)
      •  قرار گرفتن در آب
      •  روش تنس ( TENS)
      •  وضعیت های مختلف برای کاهش دردهای زایمانی
        •  پوزیشن قائم
        •  حرکت لانژ
        •  وضعیت اسکات (چمباتمه)
        •  وضعیت چهار دست و پا
      •  استفاده از توپ زایمانی
    •  ‌روش های بی دردی دارویی
      •  روش سديشن یا sedative
      •  گاز انتونکس (Entonox)
      •  بی حسی منطقه ای (اپيدورال و اسپاينال)
  •  پس از زایمان تا ترخیص
    •  مراقبت های مادر و نوزاد
  •  زایمان طبیعی و سزارین

علائم شروع زایمان

زایمان یک روند فیزیولوژیک است که قبل از آن تغییرات گسترده ای در بدن مادر ایجاد می‌شود تا وضع حمل جنین را از طریق مجرای زایمان میسر سازد. در اثر انقباضات رحمی، دهانه رحم (سرویکس) کم کم باز و نازک می گردد و شرایط برای زایمان محیا می شود.

انقباضات براکستون هیکس

قبل از اینکه دردهای زایمان شروع شود، ممکن است دردهای کاذب زایمانی وجود داشته باشد. این انقباض های نامنظم رحمی کاملاً طبیعی هستند. انقباضات کاذب یا براکستون هیکس با سفتی شکم توصیف می شود که به صورت متناوب قطع و وصل می شود. انقباضات براکستون هیکس از اوایل سه ماهه دوم شروع می شود. گرچه مادران در سه ماهه سوم بیشتر آن را تجربه می کنند. این امر بیانگر آن است که بدن خود را برای زایمان آماده می سازد. گرچه ممکن است زياد حس شوند اما این انقباضات بسیار خفیف هستند و باعث باز شدن دهانه رحم نمی شوند و هیچ نظمی هم ندارند .

‌سبک شدن سر دل

معمولاً در خانم های شکم اول، در هفته های آخر بارداری سر جنین وارد لگن می شود. مادر احساس می کند سر دلش خالی شده است. پایین آمدن جنین باعث ایجاد فشار روی مثانه مادر می شود به همین علت تکرر ادرار در اواخر بارداری شایع است و ممکن است مادر شبی 5 ـ4 بار برای دفع ادرار بیدار شود. به این ترتیب مادر برای شب بیداری های پس از زایمان کم کم آماده می گردد.

‌تغییرات رحمی

در مرحله قبل از زایمان، دهانه رحم و اعضای لگنی تغییراتی خواهند داشت. دهانه رحم کمی نرم و پرخون می شود. حتی دیواره های واژن بسیار پرخون می شوند. انقباضات پيش از زايمان نیز ممكن است دهانه رحم را نازک و گشاد کرده تا بتواند به اندازه سر نوزاد باز شود و زایمان انجام گيرد.

در زايمان اول حتي در هفته 40 بارداري، باز شدن 1 سانتی‌متری دهانه رحم علامت دقيقي برای قریب الوقوع بودن زایمان نیست ولي در زايمان هاي بعدي احتمال دارد که پیش از زایمان دهانه رحم ‌1 تا 2 سانتی‌متر باز شود.

‌نمایش خونی

در برخی از زنان نشانه آمادگی برای زایمان خروج خود به خود مقدار اندکی ترشح مخاطی آغشته به خون از واژن است. خروج ترشح توپی شکل که در جریان حاملگی مجرای دهانه رحم را پر می کند همراه با خونی بسیار اندک، نمایش خونی نامیده می شود که نشان می دهد زایمان نزدیک است و احتمالاً در چند ساعت تا چند روز بعدی رخ خواهد داد.

‌پارگی کیسه آب

در طول دوره بارداری جنین داخل یک ساک پر از مایع به نام ساک آمنیوتیک قرار گرفته و مایع داخل این ساک نیز مایع آمنیوتیک نام دارد. گاهی قبل از شروع درد‌های زایمانی و گاهی پس از شروع دردها این کیسه پاره شده و به این مرحله اصطلاحاً پاره شدن کیسه آب گفته می شود.

کیسه ی آب ممکن است نشت کند یا به طور ناگهانی پاره شود. مایع آن معمولاً شفاف، رقیق و بی رنگ است (در بعضی موارد سبز رنگ است و نشانه دفع مدفوع جنین در رحم است گاهی نیز زرد رنگ می باشد) و بوی نامطبوعی مانند ادرار ندارد. در حالت طبیعی مایع درون کیسه آب رقیق است در حالی که ترشحات واژنی غلظتی بیشتر و حالتی لزج و چسبنده دارند. در این حالت مادر باید در اولین فرصت به بیمارستان مراجعه کند تا پارگی کیسه آب به طور قطعی ثابت شود. معمولاً به محض پاره شدن کیسه آب فرایند زایمان به سرعت آغاز می شود.

برخی از خانم ها هنگام شروع علائم زایمان به علت تولید ترکیبات شروع کننده زایمانی به نام پروستاگلاندین دچار اسهال می شوند. از دیگر علائم احتمالی شروع زایمان احساس انرژی زیاد در مادر است. برخی از مادران 48ـ24 ساعت قبل از شروع زایمان، خود را بسیار پر انرژی می یابند و تمایل زیادی به انجام کارهای متفاوتی دارند در حالی که توصیه می شود مادران از اتلاف انرژی قبل از زایمان دوری نمایند و این انرژی را برای استفاده در اتاق زایمان حفظ کنند.

مراحل زایمان

آن چه که ما به آن دردهای زایمانی اطلاق می‌کنیم همان انقباضات عضلات رحم است. رحم از يك بافت نيرومند عضلاني تشكيل شده است. در طول دوره بارداري، به دليل تغييرات هورموني، رحم در حالت آرامش قرار دارد. ولي با آغاز فرآيند زايمان، انقباضات پيش رونده ای در آن القا مي‌شود که نيروي كافي را براي راندن جنين به سمت پايين و همچنين باز شدن دهانه رحم فراهم مي‌آورد. این انقباضات دردناک هستند. ساعات پایانی بارداری با شدت گرفتن همین دردها مشخص می‌شود. این انقباضات به شکل موجی از بالای رحم به پایین حرکت دارد و موجب بازشدن دهانه رحم و بیرون راندن جنین از رحم و کانال زایمانی می‌شود.

در برخی زنان انقباضات نیرومند رحم که سبب زایمان می شوند به طور ناگهانی آغاز می گردد. با راه رفتن شدیدتر می‌گردد و با کمردرد، ترشحات خونی و یا آبریزش همراه است. با تغییر وضعیت قطع نمی‌شوند. هنگام انقباض‌ها شکم سفت می‌شود و بین انقباض ها رحم شل و شکم نرم می‌شود.

 

مشخصات دردهای زایمانی کاذب

  • دردها در فواصل نامنظم رخ می‌دهند و فواصل آنها طولانی است.
  • شدت دردها تغییر نمی‌کند.
  • محل احساس درد، عمدتاً زیر شکم است.
  • دهانه ی رحم باز نمی‌شود.
  • معمولاً درد با مصرف مسکن و استراحت تسکین می‌یابد.

 

مشخصات دردهای زایمانی واقعی

  • دردها در فواصل منظم رخ می‌دهند و فاصله بین آنها به تدریج کوتاه می‌شود.
  • شدت دردها به تدریج افزایش می‌یابد.
  • درد در قله رحم و کمر احساس می‌شود.
  • دهانه رحم باز شده و ترشح خونی دفع می‌شود.
  • دردها با مصرف مسکن برطرف نمی‌شوند.

 

با فرا رسیدن هفته های آخر بارداری، در بدن تغییراتی روی می دهد که زن باردار و جنین را برای زایمان آماده می کند. در این زمان جنین قادر است به زندگی خود در خارج از رحم ادامه دهد. زمان زایمان لحظه ی مهیجی برای زن و خانواده اش می باشد.

زایمان شامل چهار مرحله می باشد؛ مرحله اول زایمان زمانی آغاز می شود که انقباضات منظم رحمی با قدرت و شدت کافی موجب نازک شدن و باز شدن کامل دهانه رحم شده به طوری که سر جنین ترم (سن جنین 40-37 هفته) از آن می گذرد. هنگامی که دهانه رحم شروع به باز شدن می‌کند تا زمانی که کاملاً به اندازه 10 سانتی‌متر (دیلاتاسیون کامل) باز شود. مرحله دوم شامل خروج نوزاد است. مرحله سوم خروج جفت و مرحله چهارم 2ـ1 ساعت اول پس از زایمان است.

 

‌مرحله اول

مرحله اول زایمان خود شامل دو فاز می شود.

فاز اول یا فاز نهفته از شروع انقباضات واقعی زایمان و باز شدن دهانه رحم تا هنگامی که دهانه ی رحم 4 سانتی متر باز شده، می باشد. انقباضات با شدت کمتر و با فواصل طولانی تری وجود دارد و پیشرفت باز شدن دهانه رحم به آهستگی صورت می گیرد. با شروع دردها لازم است مادر یک بار به بیمارستان مراجعه کند تا از وضعیت خود آگاه شود. از آنجایی که این قسمت از مرحلۀ اول حدود 20ـ14 ساعت طول می کشد، بسیاری از خانم ها (با شرایط طبیعی بارداری) ترجیح می دهند این مرحله را در منزل به سر ببرند .دوش گرفتن، ماساژ کمر، قدم زدن، مصرف مایعات، خوردن غذاهای سبک و با هضم آسان مثل سوپ، میوه، خرما، عسل و...، مصرف جوشانده های گیاهی مثل زعفران، تخم شوید، گزنگبین و... می تواند به پیشرفت دردها و افزایش سطح تحمل مادر کمک کند.  

* در صورت پارگی کیسه آب (حتی اگر بدون درد باشد)، خونریزی (بیشتر از حالت ترشح غلیظ با رگه های خونی)، شدت گرفتن دردها، کاهش حرکت جنین، سر درد، تاری دید و... حتماً به بیمارستان مراجعه کنید.

 

  • تمرین‌های تنفسی در فاز نهفته

تکنیک تنفسی در فاز نهفته به این صورت است که مادر در بین انقباضات، تنفس معمولی دارد اما با شروع انقباضات باید دم و بازدم عمیق شکمی داشته باشد.

مادر برای دم گرفتن در فاز نهفته ‌می‌تواند در ذهنش تا 4 بشمارد و برای بازدم نیز تا همین مقدار بشمارد. اما اگر تمایل داشت، می‌تواند برای دم و بازدم بیشتر هم بشمارد. مادر باید از نظر ذهنی برای بارداری آماده باشد. شرکت در کلاس های آمادگی برای زایمان در دوره بارداری برای این امر بسیار کمک کننده می باشد.

در فاز دوم یا فاز فعال، شدت انقباضات قوی تر و فواصل آن منظم تر و سرعت پیشرفت باز شدن دهانه رحم افزایش می یابد. این فاز از 4 سانتی متر شروع و تا باز شدن کامل دهانه رحم طول می کشد.

  • تمرین‌های تنفسی در فاز فعال

در فاز فعال تکنیک تنفسی با فاز نهفته فرق می‌کند چون انقباضات طولانی‌تر می‌شود. در فاز فعال، مادر در بین انقباضات، تنفس معمولی دارد اما با شروع انقباضات می‌تواند یک تا دو تنفس عمیق شکمی یا دم و بازدم های کوتاه داشته باشد و یا تأکید بر دم عمیق داشته باشد.

در فاز فعال تأکید بر عمل دم است بنابر‌این مادر می‌تواند در حین زایمان، یک دم و یک بازدم بگیرد، یا دو دم بگیرد به صورت دم های کوتاه و یک بازدم و یا سه دم کودتاه و یک بازدم.

در انتهای فاز فعال وقتی که دهانه رحم بیشتر از 8 سانتی‌متر باز شده، تکنیک تنفسی فرق می‌کند مادر معمولاً در این مرحله احساس زور می‌کند اما او به هیچ وجه نباید زور بزند چون دهانه رحم کامل باز نشده و در این مرحله ماما، خانم را معاینه می کند تا زمانی که دهانه رحم کامل باز شد اجازه زور زدن به مادر بدهد.

در این مرحله تاکید بر بازدم است و به مادر گفته می‌شود تصور کند چند شمع را دارد با هم فوت می‌کند به این صورت که لپ‌هایش را پر باد کند و به مدت طولانی فوت کند. این فوت کردن در مرحله انتهایی فاز فعال است که این حالت باعث می‌شود مادر احساس زور کمتری داشته باشد.

‌مرحله دوم

مرحله دوم زایمان شامل خروج جنین از بدن مادر است. این مرحله از وقتی که دهانه رحم به اندازه 10 سانتی‌متر باز می‌شود آغاز شده و تا خروج کامل جنین ادامه دارد. در خانم های شکم اول این مرحله حداکثر 2 ساعت و در خانم هایی که برای بار دوم یا بیشتر زایمان می کنند این مرحله حداکثر 1 ساعت طول می کشد. با هر انقباض و زور زدن مادر، نوزاد بیشتر به بیرون رانده می شود. هنگامی که سر جنین به اندازه 4ـ3 سانتی متر قابل رویت بود به طوری که طی 3ـ2 انقباض بعدی زایمان صورت گیرد اپیزیاتومی انجام می شود. اپيزياتومي، ایجاد یک برش در ناحيه پرينه (ناحیه عضلانی بین واژن و مقعد) می باشد که به صورت روتین انجام نمی شود. اما در برخي موارد نياز به انجام آن وجود دارد. معمولاً در خانم های شکم اول، در صورتی که احتمال پارگي بیشتر وجود دارد، وضعيت غيرطبيعي نوزاد در رحم و اگر لازم باشد نوزاد سريعاً خارج شود این برش داده می شود.

اگر لازم باشد که اپيزياتومي انجام شود، ماما مقداری داروی بی حسی را به بافت مورد نظر تزریق مي کند. سپس جهت خروج جنین برش کوچکی ایجاد می کند و پس از تولد نوزاد و خروج جفت مجددا آن را ترمیم می کند.

ماساژ ناحیه تناسلی در دوره بارداری روزانه 2ـ1 بار و هر بار 20ـ15 دقیقه برای انعطاف پذیر تر کردن این ناحیه می تواند مؤثر باشد. این ماساژ را می توان از هفته 37 بارداری انجام داد.

 

  • تکنیک های تنفسی

در این مرحله مادر بین انقباضات، تنفس معمولی دارد. با باز شدن کامل دهانه رحم وقتی سر جنین به کف لگن برسد احساس زور زدن و دفع به مادر دست می دهد. بهترین حالت، زور زدن در هنگام انقباض با بازدم است زیرا این حالت مانع پارگی های شدید می شود.

 

  • تولد نوزاد

پس از تولد با خشک کردن نوزاد و پاک کردن راه های تنفسی و قرار دادن در حوله ای گرم، ماما یا پرستار، نوزاد (با شرایط طبیعی و حال خوب) را روی سینه یا شکم مادر قرار می دهد. گاهی نیز نوزاد به صورت عریان روی سینه مادر قرار می گیرد و سپس پتویی گرم روی مادر و نوزاد می اندازند. این کار در آرامش نوزاد و تماس پوست به پوست و شیردهی بهتر کمک کننده است.

نوزادی که بلافاصله بعد از تولد روی شکم مادر قرار می گیرد توانایی دارد پستان مادر را پیدا کند و تصمیم بگیرد چه زمانی اولین تغذیه از پستان مادر را شروع کند. این کار، خزیدن نوزاد به سمت سینه مادر (breast crawl) نامیده می شود. بنابراین بعد از تولد نوزاد خشک و روی سینه مادر خوابانیده می شود. به مدت 15 دقیقه نوزاد غیرفعال بوده سپس ظرف مدت تقریبا 30 دقیقه بعد از تولد نوزاد شروع به مکیدن خود به خودی با حرکاتی مانند بردن دست به سمت دهان و به دنبال آن مالیدن دهان به پستان مادر می نماید. این فرایند ظرف مدت 50 ـ45  دقیقه به حداکثر خود می رسد در این زمان نوزاد به طور خود به خود نوک پستان مادر را پیدا و شروع به تغذیه از شیر مادر می کند.

این کار باعث شروع زودرس شیردهی شده و تداوم آن را تضمین می کند، موجب عمیق تر شدن رابطه عاطفی مادر و نوزاد در بدو تولد و ایجاد حس امنیت و آرامش در کودک می گردد. همچنین تغذیه مناسب بدو تولد باعث کاهش قابل ملاحظه مرگ و میر ناشی از سوءتغذیه و عفونت ها می شود.

‌مرحله سوم

شروع این فاز از زمانی است كه نوزاد به طور كامل بیرون آمده است. این مرحله با خروج کامل جفت به پایان می رسد. جفت سیستم حمایتی جنین است كه مسئول رساندن مواد مغذی به جنین و دفع مواد زائد از آن می باشد. پس از اتمام مرحله تولد نوزاد، انقباضات تا مدت كمی ادامه می یابد. مرحله سوم بین 30ـ5 دقیقه طول می کشد.

‌مرحله چهارم

معمولاً یک تا دو ساعت بعد از زایمان، مادر در اتاق زایمان تحت نظر قرار می گیرد، در صورتی که اپیزیاتومی صورت گرفته باشد در این مرحله بخیه زده می شود و سپس در صورت مناسب بودن علائم حیاتی و خونریزی به بخش پس از زایمان برای ادامه مراقبت ها و شیردهی نوزاد منتقل می شود.

روش های کاهش درد

طبیعت زایمان درد است. علت اصلی درد زایمان انقباضات رحم است که باعث باز و نرم شدن دهانه رحم می شود تا جنین بتواند از آن به داخل واژن وارد و سپس از این مجرا خارج شود. واکنش زن باردار نسبت به درد زایمان متفاوت است و تحت تأثیر عوامل زیادی مانند فرهنگ، احساس ترس و نگرانی، تجربه زایمان قبلی، میزان آمادگی برای بچه دار شدن و حمایت همسر می باشد. محل و میزان درد بر حسب مراحل مختلف زایمان متفاوت است و معمولاً در نواحی زیر شکم، کمر و پاها احساس می شود.

درد زایمان دردی طبیعی، منحصر به فرد و چند فاکتوری است. هنگام بروز دردهای زایمان هورمون هایی در بدن ترشح می شود که تأثیر فراوانی بر روند زایمان دارد. ترشح این هورمون ها تحت فرمان اعصاب هستند. رشته های عصبی همچنین در انتقال حس درد به مغز نقش دارند که امروزه با استفاده از روش های مختلف می توان انتقال این حس را به مغز کاهش داد.

برای کاهش درد دو روش کلی دارویی و غیر دارویی وجود دارد. از آنجایی که روش های دارویی عوارض جانبی خاص خود را به همراه دارد، اخیراً توجه زیادی به روش‌های غیر دارویی شده است. در این روش ها از آنجایی که زن تصمیم گیرنده است، لذا احساس قوی بودن و کنترل داشتن در او ایجاد می‌شود. در واقع مشارکت فعال مادر در روند زایمان سبب افزایش اعتماد به نفس، احساس تسلط و تحمل بهتر درد می‌شود.

‌روش های کاهش درد غیر دارویی

از جمله مسائل روانی مؤثر بر تسکین درد، فرهنگ و آداب و رسوم و گرایش‌های مذهبی جامعه است که امروزه به طور گسترده ‌ای در دنیا مطرح است. علاوه بر عوامل روانی، بیولوژیکی و اجتماعی، عوامل فرهنگی نیز روی درک شدت درد زایمانی مؤثر شناخته شده است. همچنین ارزش‌های فرهنگی و یاد‌گرفته شده در تحمل و پاسخ به درد مؤثر بوده، به همین دلیل چگونگی پاسخ به درد‌های زایمانی در بین زنان بسیار متفاوت است.

متداول ترین روش غیر دارویی یا روش لاماز عبارت است از آماده سازی روانی بیمار حداقل از ۶ هفته قبل از زایمان. در این روش با آموزش صحیح نحوه تنفس و تمركز زیاد، احساس درد كاهش می یابد و یا مهار می شود. اساس آن بر این واقعیت است كه اضطراب و نا آشنایی با مراحل زایمان درد را تشدید می كند و از این رو حمایت روانی از بیمار درد را كاهش خواهد داد. آموزش مادران و همراهان آن ها در کلاس های آمادگی برای زایمان صورت می گیرد که در این حین تکنیک های تنفسی، ماساژ، ورزش ها و تن آرامی و ریلکسیشن را فرا می گیرند. استفاده از موسیقی، طب سوزنی، تحریک الکتریکی پوست، گرما، آب درمانی، زایمان در آب و حضور همسر یا یک همراه در اتاق زایمان از دیگر روش های کاهش درد غیر دارویی است.

تسکین درد زایمان با تلاوت قرآن

عنصر مذهب به عنوان قدرتمندترین عنصر تأثیر‌گذار بر تحمل درد معرفی شده است. در یک تحقیق تأثیر دو عامل آوای قرآن و موسیقی، بر کاهش شدت درد در مرحله‌ی فعال زایمانی، مطالعه و با هم مقایسه شد. در این پژوهش مشخص شد که شنیدن آوای قرآن بیش از موسیقی، در چهار ساعت ابتدای فاز فعال زایمانی، از شدت درد زایمانی می‌کاهد. براساس روایات و احادیث ائمه و بزرگان دین اسلام جهت کاهش درد‌های زایمانی ادعیه و دستورالعمل های خاص و متفاوتی، از جمله تکرار آیه 35 از سوره آل‌عمران یا قرائت سوره‌های مریم و انشقاق در طول مدت زایمان توصیه شده است.

 (فَأَجاءَهَا الْمخاضُ إِلى جِذْعِ النَّخْلَةِ قالَتْ يا لَيْتَني مِتُّ قَبْلَ هذا وَكُنْتُ نَسْيًا مَنْسِيًّا * فَناداها مِنْ تَحْتِها أَلّا تَحْزَني قَدْ جَعَلَ رَبُّکِ تَحْتَکِ سَرِيًّا * وَهُزّي إِلَيْکِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ تُساقِطْ عَلَيْکِ رُطَبًا جَنِيًّا.)

«درد زاییدن او را به سوی تنه درخت خرمایی کشانید گفت: ای کاش پیش از این مرده بودم و از یادها فراموش شده بودم. پس از زیر درخت او را ندا داد: غمگین مباش پروردگارت از زیر پای تو جوی آبی روان ساخت. نخل را بجنبان تا از آن برای تو خرمای تازه فرو ریزد. سوره مریم:25-23.

از طرف دیگر مؤثر‌ترین زمان برای آمادگی جهت زایمان و کاهش درد آن در مادر، در دوره بارداری و قبل از زایمان است و مادرانی که با آمادگی مناسب قبلی وارد مرحله زایمان طبیعی شده اند 30%  درد کمتری تجربه می کنند.

ورزش

امروزه نقش انجام ورزش های دوره بارداری، در پیشبرد فرآیند یک زایمان راحت و کم درد ثابت شده است. آنچه مسلم است تمرین مرتب طی بارداری و استفاده از کلاس های مخصوص آموزشی ضروری است. تأثیر تمرینات عصبی عضلانی در دوران بارداری شامل موارد زیر می باشد:

  • طول زمان درد کوتاه تر می گردد.
  • مداخلات کمتر می شود.
  • تنفس صحیح و گردش خون، بهتر انجام می پذیرد.
  • باعث تون و انقباض عضلانی مناسب هنگام زایمان و کاهش انقباضات در طول بارداری می شود.
  • بهبودی و برخاستن از بستر سریع تر صورت می گیرد.

ماساژ

ماساژ بدن را تحريك مي‌كند تا اندورفین ترشح کند. اندورفین مخدر طبیعی بدن است و عامل احساس خوبي است كه به انسان دست می‌دهد. در زايمان، ماساژ از آن رو اهميت دارد كه شما را به فردي كه از شما مراقبت مي‌كند نزديك تر مي‌سازد، خواه اين فرد مامای شما باشد يا همراه شما در اتاق زايمان.

مطالعات نشان داده است زنانی كه در هنگام زايمان ماساژ دريافت ‌كرده‌اند در مقايسه با گروهی كه كسي آن ها را ماساژ نداده بود اضطراب كمتري داشتند، درد كمتری حس كرده بودند، طول مدت زايمان آنها كوتاه تر بود و افسردگی پس از زايمان نيز در آنها كمتر مشاهده ‌شد.

اگر در كلاس های آمادگي براي زايمان شركت كنید، مي توانيد با همسر يا همراه خود قبل از فرا رسيدن زمان زايمان انواع ماساژ را آموخته و تمرين كنيد. به اين ترتيب شما درك بيشتری از آرامش بدن خود خواهيد داشت و مسلماً بهتر مي توانيد به فرآيند زايمان كمك كنيد.

ماساژ در طیف وسیعی صورت می گیرد که می تواند از حالت نوازش تا فشار محکم بر ناحیه مورد نظر انجام شود. قبل از ماساژ، برای جلوگیری از اصطکاک کف دست، استفاده از روغن و یا مواد چرب کننده توصیه می شود. ماساژ با نوک انگشتان، کف دست و یا ابزارهای مخصوص ماساژ (به صورت چرخش، لرزش و فشار) انجام می گیرد. معمولاً فشار محکم و مداوم در طی انقباض و ماساژ ملایم به صورت نوازش در بین انقباضات استفاده می شود.

تکنیک های تنفسی

تنفس امری کاملاً آگاهانه است. یادگیری کنترل تنفس، یکی از بهترین روش های زایمان بی درد است. تنفس شکمی بهترین نوع تنفس است. هنگام دم شکم بزرگ می شود و هنگام بازدم شکم کاملاً فرو می رود. یادگیری مهارت های تنفسی نیاز به تمرین های جدی در طول دوران بارداری دارد و در مراکز مشاوره و آموزش زایمان بی درد، به مادران باردار الگوی تنفس صحیح شکمی را (در مراحل مختلف زایمان) آموزش می دهند.

تن آرامی و ریلکسیشن

آرام سازی یک ترفند روانی معجزه آساست و روشی جهت کاهش اضطراب است. از راهکارهای مقابله با اضطراب توکل بر خداوند، خوش بین بودن، استراحت کافی، حمایت خانوادگی اجتماعی، تغذیه مناسب، فعالیت جسمانی و کسب مهارت های تن آرامی می باشند. آرامش جسمی و ذهنی برای کسب انرژی در حین درد های زایمان کمک بسیار مؤثری در پیشرفت زایمان است.

بعضی از آثار تن آرامی در لیبر (درد زایمان) عبارت است از:

  • كمك به ذخيره انرژي و كاهش تنش ها در بارداري و افزايش قدرت مادر در مشاركت فعال در امر زايمان
  • كاهش فشارهاي هيجاني و از بين بردن ترس و اضطراب
  • كنترل و كاهش درد زايماني و در نتيجه زايمان راحت تر
  • كمك به افزايش مهارت فرد در مبارزه با وضعيت هاي تنش زا در طول لیبر و کل زندگي
  • سهولت جریان خون رحم و بهبود اکسیژن رسانی
  • افزایش کیفیت انقباضات رحمی
  • سرعت در نزول جنین، کاهش زمان زایمان

موسیقی و بی حسی از طریق شنوایی

نوعی آوا درمانی است که با استفاده از آواهای منظم، تغییرات خاص در بدن ایجاد می شود. موزیک و آوا باعث تولید اندورفین ها شده که منجر به اثرات مثبت جسمی، روحی و احساسی در بدن می شود. تمركز نمودن روي صدای موسیقی حواس زائو را از درد به سوي موسیقی معطوف مي‌كند و مي تواند روش خوبي برای کاهش درد باشد.

رایحه درمانی (آروماتراپی)

در این روش استفاده از عصاره های تسکین دهنده درد مثل عصاره ی اسطوخودوس، مریم گلی، رز، یاسمن، بابونه، بهارنارنج و یا رایحه ی مورد علاقه ی مادر باعث کاهش اضطراب و افزایش اندورفین و خوشایند سازی زایمان و کاهش درد می شود. به صورت کمپرس های خیس بر روی بدن، ماساژ، اسپری، استشمام روی نوارهای پارچه ای، بالش زیر سر و پاشویه می توان استفاده کرد.

طب فشاری

شاخه ای از طب سوزنی است که از نقاط طب سوزنی برای ماساژ استفاده می شود. این نقاط در شانه، کمر، لگن، مچ پا، انگشت کوچک پا، کف پا و کف دست هستند. ماساژ این نقاط سبب کاهش درد وکاهش استرس و تحریک ترشح اندورفین وتحریک زایمان می شود فشار با بند انتهایی انگشت شصت و سایر انگشتان ایجاد می شود.

استفاده از روش های کمپرس سرد وگرم (کیسه آب یخ و یا حوله گرم)

گرما باعث افزایش جریان خون در نقاط دردناک می شود. استعمال گرما در کاهش درد ناشی از خستگی نیز مؤثر است و سرما از طریق کم کردن درجه حرارت و کاهش گرفتگی باعث کاهش درد می شود.

قرار گرفتن در آب

آب آرامش بخش است. هر از گاهي به صداي جاري شدن آب يا باران يا امواج دريا گوش دهيد تا احساس آرامش نمایيد. اگر به آب مدتي با تمركز نگاه كنيد آرامش مي‌يابيد. اگر در آب وارد شويد يا زير دوش آب برويد نيز آرامش مي‌يابيد. بنابراين حس شنيدن، ديدن و لمس كردن آب مي‌تواند آرامش دهنده باشد. در زايشگاه اگر وان آب وجود داشته باشد مي توان آن را با آب گرم پر كرد و خانم را در آن قرار داد. احساس ريلكس شدن و كم شدن احساس وزن مي‌تواند احساس خوبی در او ايجاد كند. در صورتي كه زايمان طولاني شده است و مادر خسته شده مي‌توان براي تسكين و رفع خستگي، براي او امكان دوش آب گرم را فراهم نموده و زير دوش شانه‌ها، كمر و اندامش را ماساژ داد.

روش تنس ( TENS)

اين روش غير تهاجمي و بدون ضرر جهت كاهش درد است. در اين مورد از جريان مداوم الكتريسته جهت كاهش درد استفاده مي شود. دستگاه توسط الكترودي كه به پوست ناحيه كمر و پهلو مي چسبد به بيمار متصل مي شود. اين دستگاه همچنين باعث آزاد شدن هورمون اندورفین مي گردد كه كار آن كاهش درد مي باشد.

وضعیت های مختلف برای کاهش دردهای زایمانی

زایمان، جریانی است که به موجب آن انقباض های رحمی‌ به طور منظم شدید و زمان آن افزایش می یابد و باعث باز شدن و نرم و نازک شدن دهانه رحم و نزول جنین از کانال زایمان می‌شود.

در اكثر روش هاي زايمان سنتي حركت فعال زنان در كاهش درد و تسهيل امر زايمان بسيار اهميت داشته است. امروزه نیز از روش هایی که بتواند الگوی انقباض های رحمی‌ را نظم بخشیده و به تسریع لیبر (دردهای زایمانی) کمک کند استفاده می شود. یکی از این روش ها استفاده از پوزیشن های مختلف در طی لیبر و زایمان می‌باشد. حین لیبر هر خانمی ممکن است در یک وضعیت خاص احساس آرامش بیشتری کرده و کمتر درد بکشد همچنین ممکن است در مراحل مختلف زایمان لازم باشد در وضعیت های متفاوتی قرار بگیرد.

پوزیشن قائم

در این پوزیشن مادر هم به صورت نشسته هم به صورت ایستاده قرار می گیرد و می تواند حرکات تاب لگنی (تکان دادن لگن به طرفین) و یا چرخش آن را به منظور افزایش فضای لگن انجام دهد. همچنین مادر در وضعیت ایستاده می تواند به جلو لم دهد (تکیه بر میز یا همراه). در وضعیت لم به جلو می توان مادر را ماساژ داد. در طول فرایند زایمان انجام حرکات ریتمیک می تواند آرامش بخش باشد.

در مراحل اولیه زایمان، ایستادن یا راه رفتن باعث تسریع روند زایمان می شود. مادرانی که مرحله اول زایمان را در وضعیت ایستاده قرار بگیرند، مرحله دوم را راحت تر سپری می کنند. در وضعیت نشسته مادر با قرار گرفتن روی زمین یا تخت، کف پاهای خود را به هم چسبانده و با تاب دادن لگن به طرفین به افزایش فضای لگن و به پایین رفتن جنین کمک می کند.

حرکت لانژ

به پایین آمدن و خروج راحت تر نوزاد از کانال زایمان کمک می کند. برای انجام این حرکت باید بایستید و یک پای خود را روی صندلی قرار دهید. بعضی از خانم ها در هنگام اجرای این حرکت به سمت جلو خم می شوند تا دردشان کمتر شود. اگر صندلی یا تکیه گاهی در دسترس نبود، یکی از پاها را جلوتر از پای دیگر قرار داده و روی آن خم شوید و خودتان را نیز به سمت جلو خم کنید.

وضعیت اسکات (چمباتمه)

در باز شدن دهانه رحم و کمک به خروج راحت تر جنین به شدت مؤثر است. علاوه بر این وقتی زمان زور زدن فرا می رسد، با قرار گرفتن در موقعیت اسکات، درد کمتری را حس کرده و راحت تر می توانید زور بزنید. برای انجام این حرکت از یک صندلی محکم یا لبه تخت کمک گرفته و روی دو پا بنشینید.

وضعیت چهار دست و پا

در وضعیت چهار دست و پا قرار بگیرید. این وضعیت نه تنها درد کمر را کمتر می کند، بلکه باعث می شود جنین راحت تر بچرخد و سریع تر به دنیا بیاید. به علاوه این وضعیت باعث بهبود اکسیژن رسانی به جنین می شود. اگر دستتان خسته شد، شانه ها را پایین بیاورید تا به زمین نزدیک شوید و سرتان را روی بالش قرار دهید. از مزایای این روش کاهش کمر درد و احساس راحتی بیشتر است. هم چنین در این وضعیت راحت تر می توان مادر را ماساژ داد و از کمپرس گرم استفاده کرد.

استفاده از توپ زایمانی

از جمله روش های کاهش درد و اضطراب در بارداری (با شرایط طبیعی بارداری) انجام حرکات ورزشی با توپ زایمان می باشد. استفاده از توپ زایمانی و نشستن روی آن تحرک لگن را افزایش می دهد و به مادر اجازه می دهد تا لگن خود را به جلو و عقب و چپ و راست حرکت دهد. وضعیت خود را تغییر دهد و برای راحتی بیشتر، وزن خود را جابجا کند.

در مراحل زایمانی نشستن روي توپ براي مادر مي تواند پوزيشن راحتي باشد. زمانی که روی توپ می نشینید و مادر لگن اش را به اين طرف و آن طرف حركت مي دهد. قدرت جاذبه زمین باعث می شود که جنین به سمت لگن سرازیر شود. حضور ماما یا یک همراه علاوه بر اینکه به حفظ تعادل مادر کمک می کند از لحاظ روحی روانی بسیار مفید است. همچنین حرکت روی توپ می تواند با تقویت ماهیچه های شکمی باعث تسریع مرحله دوم زایمان یعنی تولد نوزاد شود.

استفاده از توپ زایمان طی بارداری و زایمان می تواند باعث آسان تر شدن درد زایمان، ایجاد وضعیت راحت برای مادر و تجربه ای خوشایند از زایمان شود.

‌روش های بی دردی دارویی

کاهش مناسب درد های زایمانی همواره یکی از مهم ترین اهداف علم طب بوده است به گونه ای که در چند دهه گذشته درصد قابل توجهی از زایمان های سزارین تنها به دلیل ترس مادر از درد های زایمانی انجام شده است. عوارض بیهوشی عمومی و خطرات ناشی از فرایند جراحی سزارین باعث شد تا روش های بی حسی منطقه ای و داروها برای کاهش و کنترل درد زایمانی مورد استفاده قرار گیرد. برخی از این روش ها:

روش سديشن یا sedative

از مخدرها و آرام بخش ها به صورت وريدي يا عضلاني استفاده مي گردد. مخدرها موجب كاهش درد زايمان و آرام بخش ها موجب كاهش اضطراب زايمان مي گردند.

گاز انتونکس (Entonox)

انتونکس (مخلوطی از گاز اکسیژن و نیتروس اکساید است) از طریق ماسک به زن باردار تجویز می‌شود. استنشاق این گاز باید 30 ثانیه قبل از انقباض یا بلافاصله با شروع آن آغاز شود و تا پایان انقباض ادامه یابد. این گاز با تأثیر بر مراکز درد باعث کاهش احساس درد می شود. بدین ترتیب نه تنها درد زایمان از بین می رود، بلکه مادر در یک حالت رویاگونه و شبیه خواب زایمان می نماید. البته در بعضی افراد ممکن است درد کاملاً از بین نرود ولی شدت آن به حد قابل تحملی کاهش می یابد.

انتونکس اثر سوئی روی مادر و جنین نداشته و در امر زایمان اختلال ایجاد نمی کند و اثر آن بلافاصله پس از قطع و استنشاق هواي معمولي از بين مي رود. از عوارض آن مي توان به حالت تهوع و استفراغ، سرگیجه، خواب آلودگی و سبکی سر اشاره کرد.

بی حسی منطقه ای (اپيدورال و اسپاينال)

در اين روش‌ها با استفاده از يک سوزن استاندارد، داروي بيهوشي به فواصل مهره هاي ستون فقرات تزريق مي‌شود. اگر سوزن به فضاي نخاعي برسد و دارو در آن منطقه تزريق شود، اين روش اسپاينال ناميده مي‌شود اما اگر سوزن به اين فضا نرسد و داروي تزريق شده وارد مايع مغزي نخاعي نشود، از روش اپيدورال استفاده شده است.

* بی حسی کمری با رضایت مادر و تأیید پزشک زنان، توسط متخصص بیهوشی انجام می شود.

ممکن است ورود سوزن به پشت کمر کمی درد داشته باشد. به همين دليل پيش از ورود سوزن، معمولاً پوست ناحیه با یک تزریق کوچک تر بی حس می شود. ممکن است در زمان ورود نوک سوزن به اطراف نخاع یک حس شوک یا برق گرفتگی و یا گزگز در ناحیه کمر احساس شود.
در هنگام تزریق ماده بی حسی در کمر ممکن است یک احساس گرما در پاها بوجود آید. معمولاً بعد از بی حس شدن پاها بیمار احساس می کند پاهایش به او تعلق ندارند. بعد از بی حسی های کمری به مادر توصیه می شود تا مدتی در حالت درازکش و خوابیده باشد. خارش (به صورت مختصر)، افت فشار خون، سر درد، کمر درد، افزایش مدت زمان زایمان، افزایش احتمال خونریزی پس از زایمان و... از جمله عوارض بی حسی از ناحیه کمر می باشد.

در زنان حامله احتمال وقوع سردرد وجود دارد و یا به عبارتی این گروه بیشتر مستعد ابتلا به سردرد پس از بی حسی نخاعی می باشند. به صورت معمول انتظار می رود سردردها 24 – 48 ساعت پس از انجام بی حسی اتفاق افتد. محل سردرد معمولاً در ناحیه پشت سر و گردن می باشد که با نشستن تشدید می شود و استراحت در بستر از شدت آن می کاهد. دوبینی، تاری دید، وزوز گوش با سردرد ممکن است همراه باشد. تمامی این علائم خوش خیم و موقت می باشد و جای نگرانی نخواهد داشت. با استراحت در بستر، آرامش روحي و عدم اضطراب، تجویز مسکن، خوردن مایعات به مقدار زیاد، استفاده از مواد کافئین دار مانند چای و قهوه می توان این درد را کم کرد و بهبود بخشید.

دوران بارداری و زایمان به علت تغییرات هورمونی و مکانیکی باعث ایجاد کمردرد می شوند. معمولاً درد پشت یا کمر به صورت جزئی یا کوتاه مدت بعد از بی حسی نخاعی دیده می شود و با دفعات سوزن زدن برای یافتن محل مناسب و وضعیت حین جراحی مرتبط است.

کمردرد حاد بعد از بی حسی نخاعی یک حالت خود به خود محدود شونده است و بدون هیچ درمانی اغلب طی هفت روز بهبود می یابد. ماساژ سرد و گرم و تجویز یک داروی ضد درد ضعیف مانند استامینوفن می تواند مفید واقع شود.

پس از زایمان تا ترخیص

1-2 ساعت پس از زایمان و در صورت شرایط طبیعی، مادر به بخش مراقبت های پس از زایمان منتقل می شود. در این بخش تا زمان ترخیص مراقبت ها و آموزش های لازم را دریافت می کند. مراقبت از مادر و نوزاد از دو ساعت پس از زایمان طبیعی تا زمان ترخیص و مراقبت از مادر و نوزاد یک ساعت پس از سزارین تا زمان ترخیص می باشد. حداقل زمان بستری برای زایمان طبیعی 24 ساعت و برای سزارین 48 ساعت می باشد.

آموزش بهداشت فردی، زمان مراجعه به درمانگاه برای مراقبت های پس از زایمان، شیردهی، وضعيت صحيح بغل گرفتن نوزاد توسط مادر، نحوه شير دادن به او و مزاياي تغذيه با شير مادر براي نوزاد و مادر، اينكه شير مادر برای نوزاد كافي است و آموزش طرز دوشيدن و نگهداري شير براي مادران شاغل، مراقبت از نوزاد شامل مراقبت از بند ناف، شستن بدن نوزاد، ميزان و طول مدت شير خوردن و جلوگيري از سوختگي ناشي از ادرار و مدفوع، بهترين زمان براي ختنه و نحوه مراقبت از پستان مادر، واكسن هاي اوليه نوزاد، تشخيص درست و به موقع زردي نوزادي، انجام تست هاي تيروئيدي و... ازجمله آموزش هايي است كه به مادران داده مي شود.

مراقبت های مادر و نوزاد

  • قبل از ترخیص باید از دفع ادرار مادر مطمئن شد. تا چهار ساعت مادر فرصت دارد به طور طبیعی ادرار کند. برای این کار رفتن به دستشویی و گوش دادن به صدای آب خیس کردن و تکان دادن انگشتان در آب، ریختن آب ولرم بر روی ناحیه ادراری، ریختن عصاره نعنا در لگن و نشستن در آب می تواند کمک کننده باشد.
  • در صورتی که گروه خونی مادر منفی و نوزاد مثبت است آمپول روگام به مادر تزریق می شود.
  • داروهای مسکن و آنتی بیوتیک برای کاهش درد و جلوگیری از عفونت به مادر داده می شود.
  • در این بخش، مادر (پس از کسب انرژی) به پایین آمدن از تخت و حرکت جهت جلوگیری از یبوست و بهبود جریان خون در پا به کمک همراه خود تشویق می شود. بلند شدن ناگهانی از روی تخت موجب افت فشار خون و به زمین افتادن مادر می شود برای جلوگیری از این حالت ابتدا باید لبه تخت بنشیند و سپس به آرامی به کمک همراه بلند شود.
  • هم اتاق شدن مادر و نوزاد و تماس نزدیک مادر با نوزاد او را در امر شیردهی موفق تر می کند. ارتباط عاطفی بین مادر و نوزاد در ساعات اولیه بعد از زایمان برقرار می گردد. نوزاد در 15 دقیقه اول هوشیار است.
  • بعد از آن تا تقریبا دو ساعت خواب آلود و فعالیتش کم می شود و طی 6 ـ2 ساعت پس از تولد دوباره هوشیار و فعالیتش زیاد می شود. مادر باید در وضعیتی راحت قرارگرفته و از آرامش برخوردار باشد و در صورت امکان زیر سر مادربالش قرار گیرد تا مادر بتواند با نوزاد تماس چشمی برقرار کرده، ناظر حرکات نوزاد و توانائی هاي او باشد.
  • مراقبت هایی مانند تزریق ویتامین K و واکسن، گرفتن اثر کف پا، مراقبت از چشم، وزن کردن و سایر اندازه گیری ها و اقدامات غیر فوری دیگر حداقل به بعد از اتمام اولین تغذیه با شیر مادر و ترجیحاً پس از ساعت اول تولد موکول شود.
  • از استحمام نوزاد در 6 ساعت اول (ترجیحا در 24 ساعت) اجتناب شود.

زایمان طبیعی و سزارین

زایمان بدون درد از سال ها پیش در اکثر کشورهای پیشرفته دنیا مطرح بوده و اعتقاد بر این است که زایمان طبیعی حق طبیعی هر مادر است که نباید از او گرفته شود.

منظور از زایمان بیدرد، انجام زایمان کاملاً طبیعی ولی با درد کم یا حتی کاملاً بدون درد می باشد. در این نوع زایمان پزشک و ماما با استفاده از روش های مختلفی سعی می کنند درد زایمان طبیعی را برای مادر تا حد قابل تحملی کاهش دهند، به گونه ای که او بتواند به راحتی و با کمترین درد و رنج نوزاد خود را به دنیا آورد.
 
زنان بارداری که راه صحیح زایمان طبیعی را انتخاب کرده و از درخواست سزارین بی مورد پرهیز کنند می توانند با مراجعه به کلاس های آمادگی زایمان طبیعی، خود را برای یک زایمان موفق آماده نمایند. زنان آموزش دیده با حداقل ترس و درد می توانند به آسانی زایمان کرده و از مزایای زایمان طبیعی بهره مند شوند.

تمام این شرایط به این دلیل فراهم شده است که زنان باردار از درخواست سزارین (یکی از بزرگترین جراحی ها روی بدن انسان) بدون دلیل خودداری کنند. زیرا سزارین غیر ضروری عوارض و خطرات بسیار زیادی هم برای مادر و هم برای جنین دارد. از طرف دیگر زایمان طبیعی نسبت به سزارین فواید فراوانی را برای مادر و نوزادش به همراه خواهد داشت که هیچ چیز نمی تواند جایگزین آن شود. در پژوهشی مشخص شد که احساس خستگی، شکایات جسمانی، اختلال در شیر دادن، یبوست، سردرد، کم خونی و خونریزی های غیر طبیعی در سزارینی ها در مقایسه با زایمان طبیعی بیشتر می باشد.

 ترویج زایمان طبیعی بدون درد مي تواند نقطه امیدی در افزایش زایمان طبیعی و کاستن از درخواست سزارین توسط مادران باردار باشد.

مادر > زایمان > زنان و مامایی
1396/02/09
کارشناس مامایی خانم سعیدی
S s s s s s 0
o j k q

اگر مایل هستید، می توانید مطلب فوق را با دوستانتان به اشتراک بگذارید

مطالب مرتبط

اگر نظری یا سؤالی در مورد مطلب فوق دارید در بخش نظرات با ما در میان بگذارید. ما نکات شما را با دقت می خوانیم.

نام و نام خانوادگی
آدرس ایمیل
متن نظر
کد امنیتی