h 1103
i 0
S 3

تغذیه نوپا

عبور از یک سالگی به دو سالگی و به عبارتی از مجموع تغذیه با «شیر مادر + غذای کمکی» به «غذای خانواده + شیر مادر» مرحله مهمی از زندگی کودک است. در این دوره هم چنان باید بخشی از غذاهای اواخر یک سالگی ادامه یابد و غذاهای سفره خانواده به تدریج وارد برنامه غذایی او شود به طوری که با بزرگ شدن کودک و گذشت زمان، سهم او از مواد غذایی سفره خانواده بیشتر و غذاهای مخصوص قبل از یک سالگی کمتر می شود تا کودک بتواند بعد از چند ماه تقریباً همه مواد مورد نیاز خود را از سفره خانواده تأمین نماید.

کودک تا پایان 2 سالگی هم چنان به شیر مادر نیاز دارد زیرا شیر مادر ارزش غذایی بسیار زیادی داشته و بدن شیرخوار را در مقابل انواع عفونت ها به خصوص اسهال و عفونت حاد تنفسی مقاوم می نماید. اما باید توجه داشت در این سن، ابتدا غذای سفره و سپس شیر مادر برای کودک در اولویت قرار دارد.

نیاز کودک به مواد مغذی معمولاً متناسب با میزان رشد و مراحل تکامل او تغییر می کند. عواملی مانند حرکت، بازی و فعالیت، اندازه بدن، سوخت و ساز بدن، وضع سلامت یا بیماری کودک همه به عنوان نیازهای تغذیه ای او به شمار می روند. بنابراین مواد غذایی که در اختیار کودک قرار می گیرد باید به گونه ای باشد که نیازهای او را از همه جهات تاًمین نماید.

در این قسمت برای افزایش اطلاعات بیشتر شما مادر عزیز، به شرح تغذیه ی مناسب کودک و نیازهای تغذیه ای او در این سن متناسب با تغییرات رشدی او می پردازیم.

 

  •  ارتباط سن و تغذیه ی کودک
    •  الف. ارتباط تغذیه با رشد کودک
    •  ب. اشتهای کودکان بعد از یک سال
  •  برنامه غذایی کودک
    •  الف. برنامه غذایی کودک در سال دوم زندگی
    •  ب. تنظیم برنامه غذایی کودک بر اساس هرم غذایی
    •  ج. برنامه های متنوع غذایی برای وعده های اصلی و میان وعده ها
    •  د. نکات مهم و قابل توجه در تغذیه کودک در سال دوم زندگی
  •  رفتارهای غذایی کودکان 1 تا 2 سال
    •  الف. رفتارهای خاص غذایی کودک در سال دوم
    •  ب. امتناع از غذا خوردن در برخی کودکان
    •  ج. راهکارهای لذت بردن کودک از خوردن غذا
    •  د. علاقه نشان ندادن کودک به خوردن بعضی از غذاها
  •  تغذیه با شیر مادر
    •  الف. تغذیه با شیر مادر در سال دوم زندگی
    •  ب.از شیر گرفتن کودک
  •  نکات ایمنی و بهداشتی تغذیه کودک
    •  الف. رعایت نکات ایمنی هنگام غذا خوردن کودک
    •  ب. نکات بهداشتی در تهیه غذای کودک
  •  مکمل ها و توصیه های لازم آن

ارتباط سن و تغذیه ی کودک

الف. ارتباط تغذیه با رشد کودک

در سال دوم زندگی، رشد فیزیکی کودک یعنی افزایش قد، وزن و دور سر او قدری کندتر از سال اول زندگی است به طوری که متوسط افزایش وزن حدود 5/2 کیلوگرم، افزایش قد 5/14ـ 12 سانتی متر و افزایش دور سر تقریباً 3 ـ 2 سانتی متر می باشد. در طی سال اول زندگی به طور متوسط 7 کیلوگرم به وزن، حدود 25 سانتی متر به قد و حدود 12 سانتی متر به دور سر هنگام تولد اضافه می شود، لذا وزن کودک در پایان سال دوم زندگی چهار برابر و قد او حدود 75/1 برابر وزن و قد هنگام تولد او می شود.چ

مغز کودک تا پایان دو سالگی سریع ترین دوران رشد خود را پشت سر می گذارد و تکامل مغزی و حرکتی او در این فاصله زمانی بسیار زیاد است. فرم بدن کودک نیز نسبت به سال اول زندگی تغییر فاحشی پیدا می کند و بسیاری از چربی های بدن به ویژه در نواحی پشت، سرین و پاها از بین می روند و ماهیچه ها محکم تر و قوی تر شده و استخوان پاها کشیده تر می شوند.

از نظر تکاملی، کودک در این سن راه می رود، کلماتی را بیان می کند، محیط اطراف خود را با دقت نظاره می کند، کنجکاو بوده و مرتب در حال اکتشاف است و می خواهد چیز های جدید را بشناسد. استقلال طلبی می کند ولی به مراقبت های بیشتری برای جلوگیری از خطر نیاز دارد. او به امنیت خانواده نیازمند است. دوست ندارد به او کمک کنند اما نباید تنهایش گذاشت. کارهایی می کند تا مورد توجه قرار گیرد و احساساتش را بهتر بفهماند. بازی را دوست دارد و یاد می گیرد که چگونه با دنیایی که در آن زندگی می کند آشنا شود. رفتارهای تغذیه ای او هم تغییر می کند و در مورد نحوه غذا خوردن نه تنها دخالت که گاهی اوقات کمک هم می کند. بدیهی است که سرعت کسب و پیشرفت این توانایی ها با ساختار ژنتیکی، محیط زندگی، نوع تغذیه و عوامل عاطفی ـ روانی کودک ارتباط دارد.

هر یک از کودکان یک تا دو ساله، الگوی رشد خاص خود را دارند و نباید با الگوی رشد سایر کودکان مقایسه شوند. معمولاً متناسب با میزان رشد و مراحل تکامل کودک، نیاز او به مواد مغذی تغییر می کند. عواملی مانند حرکت، بازی و فعالیت، اندازه بدن، سوخت و ساز بدن، وضع سلامت یا بیماری کودک همه به عنوان نیازهای تغذیه ای او به شمار می روند بنابراین مواد غذایی که در اختیار کودک قرار می گیرد باید به گونه ای باشد که نیازهای او را از جهات زیر تأمین نماید.

1. سرعت رشد جسمی (رشد استخوان ها، ماهیچه ها و...)

2. رشد سریع مغز و افزایش تعداد سلول های آن

3. تکامل سیستم ایمنی

4. فعالیت فیزیکی

5. ترمیم سریع بافت و جبران آن چه در جریان بیماری از دست می روند.

مسلماً در سرعت رشد جسمی یک کودک 1 تا 2 ساله تأمین انرژی لازم، پروتئین به ویژه پروتئین با ارزش بیولوژیک بالا مانند تخم مرغ، چربی، کربوهیدرات، ریز مغذی ها به ویژه کلسیم، فسفر، پتاسیم، روی و آهن نقش بسیار مؤثری داشته و کمبود هر یک از آن ها و یا سایر مواد مغذی لازم، می تواند بر روند رشد اثر بگذارد و یا حتی آن را مختل نماید.

تکامل مغز نیز از اواسط دوران جنینی تا دو سالگی شامل رشد سریع و فعالیت میلیاردها زوائد سلول های عصبی است. سرعت تجمع چربی و پروتئین نیز در مغز بسیار زیاد است، لذا کودک در این سن نیازمند دریافت مقادیر زیاد اسیدهای چرب اساسی و اسیدهای آمینه اساسی است. آهن نیز یک ماده مغذی اصلی برای تکامل مغز کودک است.

لذا با توجه به این نکات، کودک برای رشد و تکامل کافی، نیاز به دریافت مقادیر کافی از مواد غذایی می باشد که در ادامه ی مبحث در عنوان برنامه غذایی کودک شرح داده شده است.

ب. اشتهای کودکان بعد از یک سال

اشتهای کودکان پس از یک سالگی کم می شود، زیرا میزان رشد آنان نسبت به سال اول عمر کندتر است. پس از آن نیز مدت ها اشتهای آنان متغیر خواهد بود. گاهی اوقات به نظر می رسد هر چه می خورند سیر نمی شوند و بعضی اوقات هم لب به هیچ غذایی نمی زنند. در این مرحله والدین نباید نگران باشند چون اشتهای منظم، به مرور زمان در کودکان به وجود می آید و انرژی لازم برای رشد آنان را فراهم می نماید.

کم غذا خوردن در سال دوم و سوم زندگی کودک بسیار شایع است و برخی آن را به عنوان بی اشتهایی تلقی می کنند. اگر چه غذا نخوردن ممکن است به علت بیماری های مختلف باشد. ولی در بیشتر موارد، غذا نخوردن کودک چیزی نیست جز نتیجه رفتار اشتباه والدین و تلاش ها و روش هایی که برای غذا دادن به کودک به کار می برند از جمله تشویق کردن، جایزه دادن، تهدید کردن یا به زور غذا دادن. به عنوان مثال برخی والدین به ویژه مادران این تصور نادرست را دارند که باید کودک شان را وادار به غذا خوردن کنند تا مشکلی برای سلامتی او پیش نیاید این مادران به متغیر بودن اشتهای کودک توجه ندارند و نمی دانند اگر چه مقدار غذایی که کودک می خورد از یک وعده غذایی تا وعده دیگر تغییر می کند ولی در کل، میزان انرژی دریافتی او در روزهای مختلف ثابت می ماند یعنی اگر در یک یا چند وعده غذای کمتری خورده باشد در وعده های بعدی این کمبود را جبران می کند و یا بالعکس.

بدیهی است که در این مورد والدین نباید بی تفاوت باشند و باید به کودکانشان کمک کنند اما متأسفانه برخی از والدین تصور می کنند اگر با فشار و اصرار بیشتری به فرزند خود غذا بدهند محبت بیشتری در حق او کرده اند در حالی که همین رفتار اشتباه سبب بروز رفتارهای نادرست شده و ممکن است کودک حتی تا چندین سال برای این که غذا نخورد به بهانه های مختلف متوسل شود.

 

 

  • علل کم اشتهایی کودکان 1 تا 2 ساله

1. کم شدن مقدار کالری مورد نیاز: همان طور که اشاره شد رشد کودک در این سن در مقایسه با سال اول زندگی کندتر است یعنی فقط 2 تا 5/2 کیلوگرم به وزن او اضافه می شود، بنابراین نیاز او به کالری هم کمتر خواهد بود در نتیجه اشتهای کودک به طور طبیعی کم می شود و خوراک کمتری می خورد. این کم شدن مقدار خوراک را نباید به حساب بیماری یا لجبازی کودک گذاشت و والدین هم نباید بی جهت نگران باشند و در مورد غذا خوردن کودک جنگ و جدال راه بیندازند.

2. مصرف بی حد شیر: اگر معده کودک با حجم زیادی از شیر پر شود دچار کم اشتهایی شده و از خوردن غذا امتناع می کند بنابراین مصرف شیر اعم از شیر مادر یا هر شیر دیگر در سال دوم زندگی نباید بیش از 500 سی سی باشد و با بطری و پستانک به کودک داده نشود.

3. زیاده روی در خوردن میان وعده ها: به ویژه اگر این میان وعده ها شیرین باشند (شکلات، شربت، شیرینی های خامه ای) و به فاصله کوتاهی قبل از وعده غذایی اصلی به کودک داده شوند اشتهای او را کم می کنند.

سایر علل کم اشتهایی عبارتند از: عدم علاقه به نوعی از مواد غذایی (مانند برخی بزرگسالان)، افزایش حس استقلال در سال دوم زندگی، اجازه ندادن به کودک جهت مشارکت در غذا خوردن و عدم توجه پدر و مادر به روند طبیعی افزایش وزن کودک (مقایسه رشد کودک با سایر کودکان).

گرچه عامل اصلی بی اشتهایی کودکان همان اشکالات رفتاری خانواده و اصرار در خوردنشان است ولی سایر علل را که با شیوع کمتر سبب بی اشتهایی می شوند نباید از نظر دور داشت از جمله عفونت های حاد و مزمن، کمبود آهن، کمبود روی، اختلالات گوارشی و مصرف برخی داروها از جمله داروهای ضد آسم و... بنابراین در صورت بروز بی اشتهایی بی سابقه و طولانی مدت کودک خود بهتر است به پزشک مراجعه کنید.

 

 

برنامه غذایی کودک

الف. برنامه غذایی کودک در سال دوم زندگی

عبور از یک سالگی به دو سالگی و به عبارتی از مجموع تغذیه با «شیر مادر + غذای کمکی» به «غذای خانواده + شیر مادر» مرحله مهمی از زندگی کودک است. در این دوره هم چنان باید بخشی از غذاهای اواخر یک سالگی ادامه یابد و غذاهای سفره خانواده به تدریج وارد برنامه غذایی او شود به طوری که با بزرگ شدن کودک و گذشت زمان، سهم او از مواد غذایی سفره خانواده بیشتر و غذاهای مخصوص قبل از یک سالگی کمتر می شود تا کودک بتواند بعد از چند ماه تقریباً همه مواد مورد نیاز خود را از سفره خانواده تأمین نماید.

نمودار زیر نشان می دهد که شیر خوار 12 ـ 23 ماهه، درصدی از نیاز خود به پروتئین، آهن و ویتامین A را با دریافت روزانه 550 میلی لیتر شیر مادرتأمین می کند (قسمت صورتی). قسمت تیره رنگ هر ستون، درصد کمبود آن ماده غذایی است که با غذا جبران شود.

با توجه به نمودار فوق، از بین ریز مغذی ها شیر خوار به آهن، نیاز بیشتری دارد بنابراین غذای او باید از موادی تهیه شود که شامل آهن باشد. توصیه می شود در صورت امکان مواد غذایی با منبع حیوانی مانند گوشت، مرغ یا ماهی مورد استفاده قرار گیرند. مصرف حبوبات (نخود، لوبیا، عدس) و مغزها (گردو، پسته، بادام و...) گرچه حاوی مقادیر مناسبی از آهن هستند و اگر با مواد غذایی حاوی ویتامینC (سیب زمینی، مرکبات، طالبی، آناناس، اسفناج و...) مصرف شوند آهن موجود در آن ها بهتر جذب می شود ولی نمی توانند به طور کامل جانشین مواد غذایی با منبع حیوانی باشند.

یک برنامه غذایی مناسب باید کلیه مواد مغذی، نشاسته ای، پروتئینی و چربی را به نسبت های متعادل در اختیار کودک قرار دهد تا انرژی مورد نیاز او که در این سن 100 کیلو کالری به ازاء هر کیلوگرم وزن بدن (مثلاً اگر کودک 12 کیلو است، به 1200 کیلو کالری نیازمند است) است تأمین نماید. هم چنین حاوی مقادیر کافی از ویتامین ها و املاح باشد تا نیاز کودک به ریز مغذی ها نیز بر آورده شود.

معمولاً 50% انرژی مورد نیاز از مواد قندی، 30% از مواد چربی و حدود 20% از مواد پروتئینی به دست می آید. بدیهی است بر حسب عادات مختلف غذایی و افزایش وزن کودک، نسبت های فوق بین 5 تا 10% قابل تغییر هستند.

غذای کودکان یک تا دو ساله باید کم حجم ولی مقوی و مناسب و شامل همه گروه های غذایی باشد. مقدار غذای کودک در صورتی که اضافه وزن نداشته باشد می تواند بر حسب اشتهای او افزایش یابد.

بنابراین کودک در سال دوم زندگی علاوه بر انرژی که از شیر مادر دریافت می کند باید حدود 550 کیلو کالری دیگر را هم از غذای خانواده تأمین نماید یعنی 3 تا 4 وعده غذای اصلی و 1 تا 2 میان وعده. مقدار غذایی که در هر وعده می خورد سه چهارم لیوان (فنجان) تا یک لیوان است.

لازم به ذکر است که انرژی دانسیته هر وعده غذا باید حدود 0.8 تا 1 کیلو کالری در هر گرم غذا باشد. اگر انرژی دانسیته هر وعده غذا حدود 0.6 کیلو کالری در هر گرم غذا باشد باید یا انرژی دانسیته غذا را افزایش داد یعنی از مواد غذایی با ارزش غذایی بالا استفاده نمود و یا در هر وعده، مقدار بیشتری غذا در اختیار کودک قرار داد. مثلاً در هر وعده به جای سه چهارم لیوان یک لیوان پر، به او غذا داده شود.

نباید انتظار داشته باشیم کودکان مانند بزرگ ترها غذا بخورند، چون معده آنان هنوز کوچک است و ظرفیت کمی دارد (200 میلی لیتر ظرفیت معده آن ها می باشد). این امر ایجاب می کند وعده های غذایی آنان 5 تا 6 بار در شبانه روز باشد. سه وعده اصلی که باید مقوی و پر انرژی بوده و دو میان وعده که مناسب و مکمل وعده های اصلی است.

ب. تنظیم برنامه غذایی کودک بر اساس هرم غذایی

در مورد میزان انرژی یا کالری دریافتی از مواد مغذی، آن چه در کتاب ها به عنوان مقدار مورد نیاز روزانه توصیه می شود به عنوان یک راهنمای کلی و تقریبی است و چون این میزان از مواد غذایی، برای برنامه ریزی غذایی جمعی تدوین شده و ممکن است برای برخی از کودکان بسیار بیشتر از نیازهای فیزیولوژیک آنان باشد، لذا مقدار انرژی مورد نیاز برای فرد فرد کودکان باید بر اساس عواملی مانند جنس، سن، سرعت رشد، ذخائر مواد مغذی در بدن، اشتها، میزان فعالیت و عوامل وراثتی و حتی نوع رابطه مادر و کودک در نظر گرفته شوند، بنابراین وزن به تنهایی نمی تواند معیار خوبی برای تعیین انرژی و مواد مغذی مورد نیاز کودک باشد به ویژه در زمان هایی که کودک رشد سریع تری دارد مانند سال اول زندگی و یا سال های بلوغ.

هم چنین برای کودکانی که زیر وزن استاندارد هستند یا آن هایی که اضافه وزن دارند، مقدار انرژی و مقدار غذای مورد نیاز آنان با سایر کودکان متفاوت است. به هر حال می توان گفت که معیار وزن فقط یک راهنما است و مقادیری که در این اینجا ذکر شده برای کودکان با وزن متوسط و معمولی است.

با توجه به نکات ذکر شده در بالا، اگر علاوه بر چند نوبت تغذیه با شیر مادر، برنامه غذایی زیر بر اساس هرم غذایی برای کودکان یک تا دو ساله فراهم شود، می توان مطمئن بود که نیاز آنان به انرژی، پروتئین، کربوهیدرات، ویتامین ها و املاح، تأمین می شود.

گروه غذایی

تعداد سهم روزانه

نیاز کالری روزانه

هر سهم معادل است با:

غلات

6 سهم

250 کالری

 

· یک قطعه 10*10 سانتی متر نان بربری، تافتون یا سنگک و یا چهار قطعه 10*10 سانتی متری نان لواش و یا یک برش از نان های ورقه ای (تست).

· 4 قاشق غذاخوری از غلات با برنج یا ماکارونی پخته شده.

· یک چهارم لیوان غلات برشته شده.

· 1 تا 2 عدد بیسکوییت ساده.

سبزی

2 تا 3 سهم

72 کالری

به ازاء هر یک سال سن، 1 قاشق غذاخوری از سبزی های پخته شده.

میوه

2 تا 3 سهم

75 کالری

· یک چهارم لیوان میوه تازه یا پخته شده یا کنسرو، (سیب، موز و...)

· نصف یک میوه تازه.

· یک دوم لیوان آب میوه.

 

لبنیات

2 تا 3 سهم

450 ـ 300 کالری

· یک دوم لیوان شیر.

· 15 گرم (یک مکعب 5/2 سانتی متری) پنیر.

· یک سوم لیوان ماست.

گروه پروتئین (گوشت، ماهی، پرندگان)

2 سهم

200 کالری

· 30 گرم (معادل دو مکعب 5/2 سانتی متری گوشت لخت یا 2 قاشق غذا خوری گوشت چرخ کرد).

· نصف یک تخم مرغ، زرده و سفیده.

حبوبات: (لوبیا، نخود، عدس)

2 سهم

200 کالری

· دو قاشق غذا خوری (یک هشتم لیوان) از حبوبات خیس خورده و پخته شده.

یک ورقه نازک از کره بادام زمینی

ـ

95 کالری

· یک قاشق غذا خوری به صورت یک ورقه نازک روی نان های معمولی

ا بیسکوییت.

 

  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  • برای مثال یک نمونه از برنامه غذایی کودک 1 تا 2 سال را برای شما شرح می دهیم:

به عنوان یک راهنمای کلی، برنامه غذایی در این سن شامل:

سه وعده غذای اصلی (صبحانه، ناهار، شام) و دو میان وعده (حدود 10 صبح و 4 بعد ازظهر) و چند وعده شیر مادر است که بعد از غذا به کودک داده می شود.

  • صبحانه:

نان (1 تا 2 تکه 10 * 10 سانتی متر از نان های معمولی و سنتی) همراه با کره، مربا یا عسل، پنیر کم نمک و چای کم رنگ + یک گوجه فرنگی متوسط

  • میان وعده صبح

یک تکه نان یا کیک خانگی + نصف یک موز متوسط

  • ناهار

عدس پلو یا لوبیا پلو با یکی از انواع لوبیاها مانند چیتی، چشم بلبلی و...

پلو: چهار قاشق غذا خوری پر

عدس یا لوبیای پخته شده: دو قاشق غذاخوری پر

کره یا روغن مایع: یک قاشق غذا خوری پر + نصف یک پرتقال متوسط

  • میان وعده عصر

نصف فنجان ماست با دو عدد خرما (خرمای بدون پوست و هسته)

  • شام

سبزی پلو با ماهی

پلو: چهار قاشق غذا خوری پر

گوشت ماهی (بدون تیغ): دو قاشق غذا خوری پر

سبزی برای سبزی پلو: دو قاشق غذا خوری پر

سیب: یک عدد

ـ مواد مغذی ای که با این برنامه غذایی در اختیار کودک قرار می گیرد:

1. در وعده ناهار که پلو (برنج پخته شده) پیشنهاد شده، بخشی از انرژی و پروتئین مورد نیاز کودک از این طریق تأمین می شود. اگر برنج در دسترس نباشد می توان از سیب زمینی یا نان استفاده کرد.

2. لازم به یاد آوری است که برنج فاقد ویتامین A بوده و مقدار آن هم بسیار ناچیز است. پروتئین سیب زمینی هم کمتر از پروتئین برنج است، بنابراین اگر برنج یا سیب زمینی در وعده های غذای مورد استفاده قرار می گیرد، حتماً باید ماده دیگری که سرشار از پروتئین حیوانی یا گیاهی باشد به آن اضافه کرد مثل گوشت یا حبوبات که پروتئین برنج یا سیب زمینی را کامل می کنند. بنابراین در وعده ناهار عدس پلو است یا خوراک سیب زمینی و لوبیا، هر دو از نظر پروتئین کامل هستند.

مصرف نصف پرتقال که حاوی ویتامین C فراوان است هم جذب آهن موجود در غذا را بیشتر می کند وهم نیاز به ویتامین C را تأمین می کند.

3. در وعده شام از یک پروتئین حیوانی استفاده شود. گوشت ماهی علاوه بر تأمین بقیه پروتئین مورد نیاز روزانه کودک سبب جذب بهتر آهن گوشت و سبزی ها می شود و سبزی ها هم بخشی از نیاز کودک به ویتامین A را تأمین می کنند. در برنامه شام اگر گوشت ماهی در دسترس نباشد می توان از ماهیچه گوسفند یا ران مرغ استفاده کرد.

  • نکته

استفاده از جگر گوسفند یا جگر مرغ نیز حداقل هفته ای یک بار در برنامه غذایی کودک در سال دوم زندگی توصیه می شود گرچه انرژی حاصل از جگر مرغ کمتر است ولی پروتئین، بخشی از آهن و کل ویتامین A مورد نیاز کودک را فراهم می نماید.

با این نمونه از صبحانه، ناهار و شام، قسمت اعظم انرژی مورد نیاز کودک تأمین می شود و بخش کوچکی باقی می ماند که با دو میان وعده ساعت 10 صبح و 4 بعد ازظهر کمبود انرژی جبران می شود. سایر ویتامین ها و ریز مغذی ها نیز طی وعده های اصلی و میان وعده به کودک می رسد. تنها عنصری که به صورت مکمل ممکن است مورد نیاز باشد، آهن است که در بسیاری از کشورها مواد غذایی مثل برنج، آرد گندم، پودر شیر، سس سویا، سس ماهی، پودر کاری، شکر یا نمک را با آهن غنی می کنند.

در صورت عدم دسترسی به این مواد غنی شده با آهن، بهتر است برای کودکان یک تا دو سال هم، قطره یا شربت آهن به همان مقدار قبلی (15 قطره در روز) ادامه داشته باشد و این مطلب که آهن موجب سیاهی دندان ها می شود نباید مانع مصرف آن شود بلکه باید قطره را در عقب دهان کودک ریخت و متعاقب آن به کودک آب یا یک تا چند قاشق مربا خوری آب میوه داد و دندان ها را مسواک زد. بعد از دو سالگی، دادن مکمل های ویتامین و املاح به کودکانی که سالم و از تغذیه خوبی برخوردار هستند لزومی ندارد.

 

ج. برنامه های متنوع غذایی برای وعده های اصلی و میان وعده ها

با توجه به مطالب گفته شده می توان برنامه غذایی متنوعی برای کودک فراهم کرد تا کلیه نیازهای غذایی او تأمین شود.

  • وعده اصلی

وعده های اصلی می تواند شامل یکی از پیشنهادات زیر باشد:

صبحانه: نان و کره و مربا و چای ـ یا نان و کره و عسل و چای ـ یا نان و پنیر و گردو (پودر شده) ـ یا نان و تخم مرغ و پنیر و گوجه فرنگی

ناهار: عدس پلو همراه با دو قاشق غذا خوری ماست ـ یا سبزی پلو با ماهی ـ یا سبزی پلو با ماهیچه ـ یا کوفته قلقلی با سیب زمینی و هویج ـ یا لوبیا چیتی با سیب زمینی و هویج ـ یا خوراک گوشت و سیب زمینی و هویج ـ یا پلو با نصف سیخ کباب ـ یا خورش سبزی با پلو (سبزی، خیلی سرخ نشود) همراه با یک نوع میوه با اندازه متوسط.

شام: ماکارونی با گوشت چرخ کرده و کمی سبزی ـ یا ماکارونی با پنیر رنده شده ـ یا لوبیا چیتی همراه با سیب زمینی و کمی روغن زیتون ـ یا کوکوی سبزی با نان ـ یا کوکوی سیب زمینی با نان ـ یا نصف سیخ کباب با نان، همراه با دو قاشق غذاخوری ماست.

به خاطر داشته باشید کودکان در این سن دوست دارند غذا را با دست خودشان بردارند لذا در صورت امکان بهتر است غذای آنان شامل یک تکه گوشت یا حبوبات کاملاً پخته شده همراه با یک نوع سبزی با برگ سبز یا زرد (اسفناج، کرفس، کدو حلوایی، هویج و...) به اضافه پلو یا نان یا سیب زمینی و هر روز همراه با یک میوه باشد در غیر این صورت می توان از همان برنامه غذایی روزانه خانواده مانند خورش سبزی یا خورش قیمه و.... استفاده نمود. توصیه می شود غذای خانواده هم، نمک کمتری داشته باشد و سر میز غذا یا سفره از افزودن نمک به غذا خودداری شود.

میان وعده ها می تواند شامل یکی از پیشنهادات زیر باشد:

چون کودکان 1 تا 2 ساله خیلی فعالند و از طرف دیگر معده کوچکی هم دارند بین وعده های اصلی غذا، گرسنه می شوند لذا باید یک میان وعده در صبح و یک میان وعده هنگام عصر داشته باشند تا تداخلی هم با وعده های اصلی غذا نداشته باشد. میان وعده ها باید از بین مواد غذایی سالم و با کیفیت خوب تهیه شوند مانند:

  • میوه های فصل ـ خشکبار (برگه زرد آلو، برگه هلو و انجیر خشک و...)
  • ماست و عسل یا ماست و مربا ـ با پودر جوانه گندم، ماست با پودر فندق یا تخمه آفتاب گردان و...
  • شیر و خرما یا شیر و عسل با پودر جوانه گندم یا تخم کدو (پودر شده).
  • سیب زمینی آب پز و کره.
  • عدس یا لوبیای پخته.
  • کیک تهیه شده در منزل.
  • نان و پنیر و گردوی پودر شده.
  • نان و تخم مرغ و پنیر و گوجه فرنگی.
  • دو عدد بیسکوییت با یک سیب ـ یک تکه نان و یک موز ـ یک تکه نان با دو عدد خرما ـ یک تکه نان با یک سیب زمینی متوسط یا دو عدد هویج پخته شده ـ نان و نصف تخم مرغ پخته شده ـ نان و پنیر و خیار ـ یک پیاله شله زرد ـ یک نعلبکی حلوا ـ 10 عدد پسته ریز و نرم شده همراه با یک فنجان آب میوه ـ 7 عدد بادام ریز و نرم شده با یک فنجان آب میوه ـ نصف لیوان ماست با یک عدد خرما و یک تکه نان ـ یک تکه نان با کمی کره و پنیر و...

 

  • اگر بخواهیم میان وعده ها را بر اساس هرم غذایی تنظیم کنیم می توانیم از موارد زیر استفاده نماییم.

 

  • میوه های تازه مانند سیب، موز، هلو، گلابی (ورقه شده)، گیلاس، انگور درشت (ورقه شده یا پخته شده و یا حلقه شده) پرتقال یا گریپ فروت (تکه های کوچک)، توت فرنگی
  • میوه های خشک: سیب، زرد آلو، هلو، گلابی (تکه شده)
  • خرما، آلو (خرد شده یا حلقه شده)
  • کشمش
  • سبزی ها مانند هویج، نخود سبز یا باقلا سبز (خوب پخته شده)، بروکلی، کلم سفید به صورت بخارپز، سیب زمینی شیرین (پخته شده یا به قطعات کوچک تقسیم شده)
  • نخود فرنگی (له شده آن، چون درسته ممکن است موجب حالت خفگی کودک شود)
  • سیب زمینی (پخته و به قطعات کوچک تقسیم شده)

 

  • فر آورده های لبنی
  • تکه های پنیر کم نمک (به قطعات کوچک تقسیم شده)
  • بستنی ساده پاستوریزه
  • ماست تازه
  • شیر

  • نان و غلات
  • نوعی شیرینی حلقوی که به تکه های کوچک خرد شده باشد
  • بیسکوییت های نازک ترد بدون نمک
  • غلات برشته شده همراه با شیر
  • کیک برنجی (کیک تهیه شده با آرد برنج)
  • کیک های ساده

 

  • گوشت / گروه پروتئینی
  • ماهی (کنسرو تن ماهی، سالمون، ساردین یا ماهی سفید)
  • کره بادام زمینی (کاملاً نرم و به صورت ورقه نازک روی نان یا بیسکوییت مالیده شود)

 

 

د. نکات مهم و قابل توجه در تغذیه کودک در سال دوم زندگی

با شروع هم سفره شدن کودک با خانواده لازم است به برخی از نکات توجه کنیم، این نکات شامل موارد زیر می باشند.

  • اهمیت غذای کمکی و شیر مادر

ـ گرچه کودک تا پایان دو سالگی به شیر مادر نیاز دارد ولی این نکته اساسی را باید در نظر داشت که در سن یک تا دو سالگی فقط 30% انرژی مورد نیاز کودک از شیر مادر (یا هر نوع شیر دیگری که مصرف می کند) تأمین می شود و 70% دیگر باید از طریق غذاهایی که می خورد فراهم شود. به بیان دیگر کودک یک تا دو ساله باید دو برابر شیر دریافتی، غذا بخورد. بنابراین در این سن دفعات شیر خوردن باید 3 تا 4 مرتبه در شبانه روز و دفعات تغذیه کودک (به غیر از شیر مادر) 5 تا 6 بار باشد.

ـ بر خلاف سال اول که توصیه می شد تغذیه با شیر مادر مقدم بر غذای کمکی باشد در سال دوم با توجه به اهمیت بیشتر غذاهای جامد توصیه می شود که حتی المقدور شیر مادر بعد از غذا داده شود.

ـ کودک حدود 30% انرژی، 50% پروتئین، 2% آهن، 75% ویتامین A مورد نیاز خود را از شیر مادر به دست می آورد. در مورد سایر ویتامین ها و املاح نیز درصدی از طریق شیر مادر و بقیه باید از طریق غذایی که به کودک داده می شود تأمین گردد تا رشد و تکامل او فراهم شود. البته چون تأمین مقدار مورد نیاز پاره ای از ویتامین ها و آهن از طریق تغذیه با شیر مادر و غذا مقدور نیست لذا استفاده از قطره A وD یا مولتی ویتامین و قطره آهن تا پایان دو سالگی هم چنان توصیه می شود.

  • همراهی با غذای سفره

ـ بین یک تا 5/1 سالگی زمان انتقال تغذیه کودک از غذاهای کمکی به غذاهای سفره خانواده است لذا توصیه می شود در فاصله 12 تا 18 ماهگی بسته به تحمل کودک و به تدریج، غذاهای سال اول زندگی به سفره خانواده تبدیل شود، بنابراین هفته ای دو تا سه بار از همان غذاهای کم حجم، مقوی و پر انرژی سال اول زندگی مانند سوپ گوشت و سبزی ها مخلوط با کمی آرد و شیر و شکر و یا کته نرم که با آب گوشت پخته شده است باید در برنامه غذایی او باشد و 4 تا 5 روز هم غذای او را با غذای خانواده مخلوط کرد تا کودک با بو، مزه و ظاهرغذای خانواده هم آشنا شود و به تدریج غذای خانواده را جایگزین نمود.

ـ اگر شروع غذا یکباره و به صورت آن چه که در سفره خانواده است به کودک داده شود کفایت پذیرش و هضم آن برای او مشکل می شود. بنابراین در ابتدا باید تغییراتی در آن داد مثلاً:

ـ اگر در سفره خانواده برنج (پلو) به صورت کته یا پلوی کاملاً نرم تهیه نشده است می توان آن را با پشت قاشق و مخلوط با کمی آب خورش، نرم و له نمود یا اگر خوراک سیب زمینی و گوشت و... وعده غذایی خانواده است، کمی نان را در آب خوراک نرم کرده همراه با گوشت و سیب زمینی (که با پشت قاشق له و نرم شده اند) به کودک داد.

ـ نیاز کودک به کلسیم و پروتئین عمدتاً از طریق شیر مادر، گوشت و لبنیاتی که در روز می خورد، تأمین می شود.

ـ سفیده تخم مرغ را می توان همان طور که در مورد زرده آن شروع شده بود یعنی کم کم و به صورت کاملاً پخته و سفت از مقدار کم شروع کرد و به تدریج به یک سفیده کامل رساند بدین ترتیب کودک می تواند یک روز در میان یک تخم مرغ کامل به صورت نیمرو، املت یا آب پز بخورد اما از سفیده تخم مرغ می تواند هر روز استفاده کند.

ـ از گروه های چربی و کربوهیدرات نیز باید استفاده نمود. استفاده کردن از این گروه ها به صورت غنی کردن غذای کودک با روغن نباتی یا کره تا حدی که جای مواد غذایی دیگر را نگیرد و سبب کاهش اشتهای او نشود و استفاده از مواد نشاسته ای به صورت نان، برنج، ماکارونی و سیب زمینی است تا انرژی مورد نیاز کودک را فراهم نماید.

ـ حبوبات، غنی ازمواد پروتئینی و املاح هستند که معمولاً از اواخر سال اول زندگی به رژیم غذایی کودک اضافه می شوند. در سال دوم نیز به تدریج بر تنوع آن افزوده و به صورت کاملاً پخته شده (بعد از خیس کردن و جدا کردن پوست آن) همراه با سیب زمینی و روغن زیتون می تواند مورد استفاده قرار گیرد.

  • میان وعده ها
  • در صورتی که فعالیت کودک زیاد باشد، با استفاده از میان وعده های انرژی زا مانند خرما، کشمش، مربا، کمپوت، ژله، بیسکوییت، بستنی پاستوریزه، بادام و پسته بو نداده (ولی ریز و پودر شده مخلوط با ماست) به شرطی که جای وعده اصلی غذا را نگیرند مفید هستند.
  • دادن غذاهای خیلی شیرین و یا نوشیدنی در حجم زیاد در فاصله دو وعده غذا معمولاً سبب کاهش اشتها شده و ممکن است کودک را از خوردن غذای اصلی باز دارد.
  • همان طور که گفته شد هنوز هم معده کودک کوچک است و نباید آن را با آب یا آب میوه و یا خود میوه و نیز غذاهای رقیق، پر کرد.

 

  • آب میوه در حجم کم به عنوان یک نوشیدنی خنک از میوه های تازه و یا استفاده از شربت های خانگی مانند شربت آب لیمو (با لیمو ترش تازه) شربت به لیمو و... بعد از بازی و تقلای کودک در یک روز گرم برای او بسیار مطبوع و لذت بخش است.
  • مصرف میوه های مختلف، دو تا سه بار در روز به مقدار توصیه شده و به علت داشتن فیبر، کار دستگاه گوارش او را تسهیل می نماید.
  • میوه های آلرژی زا مانند کیوی، خربزه و نیز موادی که هضم آن ها مشکل است مانند پوست حبوبات هنوز نباید مصرف شوند.

در برنامه غذایی کودکان تنقلاتی مانند پفک، چیپس، شکلات و نوشابه جایی ندارند و نباید مصرف شوند.

رفتارهای غذایی کودکان 1 تا 2 سال

مغز فعال و پویای کودک آماده دریافت همه پیام های محیط زندگی و اطرافیان است لذا عادات خوب غذایی هم باید از سنین پایین به کودک آموزش داده شود. آموزش عملی و عینی به مراتب اثر بخش تر از بیان است. همه افراد بزرگ تر خانواده باید بدانند رفتارهای غذایی آنان می تواند برای افراد کوچک تر خانواده الگو باشد. پس سر سفره و هنگام صرف غذا باید مواظب باشیم و حداقل به منظور آموزش فرزندانمان، خودمان هم به هنگام غذا خوردن مراقب رفتار و گفتارمان بوده و به عادت های خوب غذایی عمل کنیم مثلاً بر سر سفره و هنگام غذا خوردن نگوییم که «من این غذا را دوست ندارم» و یا «چقدر بد مزه و بد شکل است».

گفتار خوب و حسن رفتار و کردار در خانواده موجب ثبات شخصیت رفتارهای منطقی و صحیح در کودک می شود، محیط های متشنج و عصبی خانواده آثار زیان بخشی بر روح و روان کودک می گذارد که بدون شک در عادات و رفتار تغذیه ای آنان نیز اثر منفی خواهد گذاشت. در این میان سلامت روانی مادر نقش عمده ای دارد. اضطراب، افسردگی و یا رفتارهای وسواسی او می تواند باعث کم اشتهایی یا بی اشتهایی و بد غذایی کودک شود و بسیاری از مشکلات رفتاری، خلقی و تغذیه ای کودکان را ایجاد نماید.

والدین اکثر کودکانی که خوب غذا نمی خورند و بهانه گیری می کنند نمی دانند که کودک آنان در طول زندگی خود در حال تغییرات عادات غذایی است. این والدین معمولاً یا با فشار، کودک خود را وادار به خوردن می کنند و یا با شوخی، ادا، حقه و... غذا را داخل دهان او می گذارند. این اعمال سبب می شود کودک نسبت به غذا خوردن مقاومت کند و در سال های بعد هم دچار مشکلات بیشتر شود. کودکان، با عادات بد غذایی متولد نمی شوند ما آنان را بد غذا بار می آوریم.

الف. رفتارهای خاص غذایی کودک در سال دوم

کودکان در این سن استقلال خود را نشان می دهند و می خواهند بیشتر کارهایشان از جمله غذا خوردن را خودشان انجام دهند. آنان دوست دارند ریخت و پاش کنند در بشقابشان جستجو کرده و از انگشتان خود برای غذا استفاده نمایند که این رفتار بخشی از مرحله تکاملی آنان است.

  • آنان غذای گرم را نسبت به غذای سرد یا داغ ترجیح می دهند.
  • معمولاً با غذا بازی می کنند و صحنه های غیر قابل انتظاری ایجاد می کنند ولی خودشان از این کار لذت می برند.
  • اغلب نمی توانند بیش از 5 تا 10 دقیقه پشت سر هم برای غذا خوردن وقت صرف کنند و اگر بتوانند سفره را ترک می کنند و بعد دو مرتبه بر می گردند.
  • آداب غذا خوردن را مراعات نمی کنند؛ در حین غذا خوردن و بعد از سیر شدن، غذا را به اطراف پخش می کنند.
  • گاهی غذا را در دهان نگه می دارند و آن را نمی بلعند ولی ممکن است برای خوردن همان غذا بعد از مدتی علاقه نشان دهند.
  • بیشتر به خواسته ها و تمایلات خود توجه دارند و کمتر به نظر دیگران اهمیت می دهند.
  • از پدر و مادر و خواهر و برادرشان تقلید می کنند.
  • بعضی غذاها را نمی خورند و احتمال بروز عادات نامساعد غذایی از همین جا سر چشمه می گیرد.
  • بسیاری اوقات تمایل بیشتر نشان دادن به خوردن بعضی از غذاها و یا علاقه نشان دادن به غذاهایی که مناسب سنشان نیست و یا بازی کردن با غذا به دلیل بازیگوشی و حس استقلال طلبی آنان است نه این که واقعاً به آن غذای خاص علاقه داشته و یا نسبت به بعضی غذاهای دیگر بی علاقه باشند. بنابراین پدر و مادر باید با آرامش کامل و بردباری و متانت با کودک مدارا کنند تا با مشکلات کمتری هنگام غذا خوردن او رو به رو شوند.

ب. امتناع از غذا خوردن در برخی کودکان

امتناع کودک از خوردن غذا ممکن است به دلایل زیر باشد:

  • فعالیت زیاد و در نتیجه خستگی
  • فعالیت کم و در نتیجه کمتر گرسنه شدن
  • نخوابیدن
  • کم بودن فاصله میان وعده ها با غذاهای اصلی
  • اظهار نظر مبنی بر دوست نداشتن غذا توسط بزرگ ترها

اما در عین حال این امر ممکن است وسیله ای باشد که کودک می خواهد عدم وابستگی و استقلالش را نشان دهد که این خود بخشی از مراحل تکامل او است. والدین اگر هیجان زده باشند و به کودک فشار بیاورند سبب کندی جریان ترشح معده کودک و مانع از هضم غذای وی می شوند. به علاوه کودک ممکن است این نوع توجه والدین را وسیله لذت خود قرار دهد، یعنی متوجه شود که امتناع از خوردن، یکی از راه های جلب توجه آنان است. کودک معمولاً غذای به خصوصی را برای مدتی دوست دارد و بعد ممکن است به غذای دیگری علاقه نشان دهد یعنی کودک غذایی را که دیروز دوست داشته و می خورده، امروز از خوردنش امتناع کند.

در این مورد، والدین با تغییراتی که در غذا می دهند مانند تغییر در درجه حرارت و یا نوع پخت یا شکل غذا (به عنوان مثال دادن شیر گرم یا سرد، دادن تخم مرغ آب پز یا نیمرو و املت به شرطی که زرده تخم مرغ را هنگام پختن کاملاً هم بزنند) و تعریف و تمجید از غذا می توانند آن را مورد پسند و دلخواه کودک کنند. اگر کودک باز هم از خوردن امتناع کرد، والدین باید صبور باشند و کودک را به اجبار وادار به خوردن نکنند و پس از تمام شدن غذا، بشقاب او نیز با سایر بشقاب ها برداشته شود. بدین ترتیب، کودک یاد می گیرد که زمان صرف غذا نامحدود نیست و ضمناً باعث می شود در وعده غذای بعد، به اندازه کافی گرسنه باشد و غذا بخورد.

نتایج نیز نشان داده که دریافت انرژی هر کودک از یک وعده غذایی به وعده دیگر بسیار متفاوت ولی کل انرژی دریافتی روزانه به طور قابل توجهی ثابت است بدین معنی که معمولاً کمبود کالری و مواد مغذی در یک وعده را کودک در وعده های بعدی جبران می کند بنابراین وظیفه والدین، انتخاب و ارائه وعده های غذایی مناسب می باشد.

ج. راهکارهای لذت بردن کودک از خوردن غذا

ـ قبل از غذا دست ها و صورت کودک را بشویید.

ـ ساعات برنامه غذایی را خیلی عوض نکنید.

ـ مراقب باشید که زمان غذا خوردن، کودک خیلی گرسنه و یا خیلی خسته نباشد.

ـ سعی کنید میان وعده ها را 5/1 تا 2 ساعت قبل از وعده اصلی غذا بدهید.

ـ بهتر است میان وعده ها خیلی شیرین، حجیم یا چرب نباشند تا اشتهای کودک برای وعده اصلی غذا، باقی بماند.

ـ برای دسر یک ماده شیرین انتخاب کنید و آن را بلافاصله بعد از غذا به او بدهید که جزو غذا به حساب بیاید.

ـ اگر غذای جدیدی به او می دهید که از خوردنش امتناع می کند تعجب نکنید آن را همراه با غذایی که دوست دارد مثل برنج یا نان یا سیب زمینی به او بدهید.

ـ غذاها را خیلی زود به زود و بر اساس تمایل او عوض نکنید.

ـ اگر کودک غذایی را دوست نداشت نباید کلاً آن را از برنامه غذایی او حذف کنید بلکه می توانید با تغییراتی و در فرصت های دیگر، آن را امتحان کنید.

ـ هنگام غذا دادن دعوا نکنید، داد و قال راه نیندازید و برای خوردن غذا جایزه تعیین نکنید.

ـ بگذارید در مورد سیر شدنش خودش تصمیم بگیرد، اگر در یک وعده مقدار کمتری خورد مسلماً در وعده دیگر یا روز دیگر جبران می کند.

ـ به کودک به زور غذا ندهید. در عین حال محیط او باید آرام باشد و حواس و توجه اش به مطلب دیگری جلب نشود. گاهی مادرها اجازه نمی دهند که کودک مطابق میل و نیاز خود غذا بخورد در حالی که بهتر است اشتیاق و اشتهای کودک حتماً در نظر گرفته شود.

ـ بهتر است کودک را به اجبار، تشویق به غذا خوردن نکنید. علاقه به غذا خوردن زمانی به وجود می آید که غذا به صورت جالبی ارائه شود و کودک ببیند که دیگران هم غذاهای متنوع یا جدید را با لذت می خورند.

ـ غذا را به شکلی تهیه کنید که خوردنش برای کودک آسان باشد. معمولاً کودک گوشت چرخ کرده را بهتر از گوشت تکه ای می پذیرد یا قطعات کوچک سیب زمینی و یا هویج پخته شده یا لقمه های کوچک را با میل و رغبت بیشتری می خورد.

ـ در سن یک تا دو سالگی با توجه به مراحل تکامل کودک، شما انتظار نداشته باشید که هنگام غذا خوردن خیلی تمیز و مرتب باشد. این مرحله ریخت و پاش به تدریج بهتر می شود. برخی کارهای او را مانند پرت کردن غذا، بازی کردن هنگام غذا خوردن و... می توان با آرامش و ملایمت و به تدریج محدود کرد. بسیاری از رفتارهای غذایی، آرام آرام با بزرگ شدن کودک اصلاح می شوند.

ـ به امتناع کودک از خوردن غذا در بعضی از شرایط توجه نمایید. گاهی جدایی از مادر، بیماری کودک، شرایط خاص روحی کودک، شب نخوابیدن، عدم استفاده از آفتاب و هوای سالم و پاک، نداشتن فعالیت کافی، گوشه گیری کودک و گاهی اوقات وسواس بیش از اندازه مادر در مورد این که موقع غذا خوردن باید همه چیز تمیز بماند و لباس کودک کثیف نشود و امثال آن ممکن است بر علاقه و اشتهای او و یا امتناع از غذا خوردن مؤثر باشد.

ـ کودک، در زمان غذا خوردن باید در محل امن و راحتی قرار گیرد، مشتاق غذا خوردن باشد و بدون عجله به او غذا داده شود، با زور و تهدید یا رشوه وادار به غذا خوردن نشود. اگر به هر علتی از خوردن یک وعده غذا خودداری می کند باید بدون هیچ گونه نگرانی و اضطراب آن نوبت تغذیه را به تأخیر انداخت و یا حتی از آن صرف نظر نمود. مطمئناً در وعده های دیگر جبران خواهد کرد.

ـ در ابتدا کودک 1 تا 2 ساله ممکن است برای گرفتن یا برداشتن غذا از انگشتانش استفاده کند ولی به تدریج می تواند یاد بگیرد که چگونه از قاشق به طور صحیح استفاده کند به ویژه اگر خیلی گرسنه باشد کم کم در گرفتن چنگال و لیوان مهارت پیدا می کند و می تواند لیوان را با یک دست بگیرد و شیر یا مایعات را از فنجان یا لیوان بنوشد.

ـ ظرف غذا باید کوچک و کمی گود باشد تا غذا از آن بیرون نریزد. قاشق و چنگال و لیوان هم باید کوچک، سبک و طوری باشد که کودک به راحتی آن را بردارد و نگه دارد. بهتر است از قاشق و چنگال و بشقاب نشکن استفاده کنید و قاشقی را که او را به یاد قاشق دارو می اندازد به کار نبرید.

ـ کودک را به ویژه در شروع غذا که گرسنه است تشویق نمایید تا علیرغم ریخت و پاشی که می کند خودش غذا بخورد تا این که کار یاد بگیرد و مهارت و اعتماد به نفس پیدا کند.

ـ اگر از خوردن خسته شد یا همزمان که خودش غذا می خورد شما هم او را کمک کنید و با قاشق، غذا را در دهانش بگذارید.

 

د. علاقه نشان ندادن کودک به خوردن بعضی از غذاها

اگر کودک علاقه کافی به خوردن بعضی از انواع غذاها ندارد مادر باید آن غذا را به روش های مختلف درست کند تا همان ماده غذایی با مزه و طعم متفاوت مورد استفاده کودک قرار گیرد اگر باز هم از خوردن امتناع کرد می توان از جانشین های آن ماده غذایی استفاده نمود. لکن ارائه نوع غذا را هر چند یک بار از سر گرفت. بعضی از مادران شکایت دارند که کودکشان گوشت تکه یا تخم مرغ نمی خورد و یا شیر کم می خورد و یا شیرینی زیاد طلب می کند. در زیر چند پیشنهاد برای راهنمایی این مادران آورده شده است:

  • کودکانی که گوشت تکه ای نمی خورند

ـ بهتر است گوشت را به قطعات بسیار کوچک و ریز تقسیم کنید که به خوبی پخته شود مثلاً به صورت حلیم گندم درآید.

ـ قطعات بسیار ریز گوشت را مخلوط با حبوبات کاملاً بپزید و نرم کنید همراه با یک قاشق غذا خوری روغن زیتون و یک قاشق مربا خوری آب لیمو ترش یا آب نارنج تازه به کودک بدهید.

ـ گوشت چرخ کرده را به صورت کوفته قلقلی درآورید یا به صورت مخلوط با گوجه فرنگی به جای سس روی ماکارونی بریزید یا کتلت (مخلوط گوشت و سیب زمینی و تخم مرغ) به شکل های کوچک و زیبا تهیه کنید و یا به صورت مخلوط با آب گوجه فرنگی و لوبیا و برنج (لوبیا پلو) بپزید.

ـ از گوشت مرغ یا ماهی استفاده کنید.

ـ اگرکودک هیچ یک از انواع گوشت را نمی خورد موقتاً از جانشین های آن استفاده کنید مثل زرده تخم مرغ، سفیده تخم مرغ، عدس، پنیر و بادام یا پنیر و گردو، لوبیا چیتی پخته شده، بادام زمینی بدون پوست، شیر و ماست.

ـ برنج را در آب گوشت یا مرغی که می پزد بریزید و به صورت کته نرم، با انواع سبزی ها و یا یکی از انواع حبوبات مثل عدس، به او بدهید.

ـ کودکانی که اصلاً گوشت نمی خورند باید از نظر کمبود آهن مورد ارزیابی قرار گیرند.

 

  • اگر تخم مرغ سفت شده را نمی خورند
  • تخم مرغ سفت شده را با کمی کره یا شیر نرم کنید.
  • زرده و سفید تخم مرغ را بریزید و داخل سوپ بریزید و بگذارید بجوشد.
  • زرده و سفیده تخم مرغ را با کمی شیر (دو قاشق غذا خوری) مخلوط کرده و در روغن بپزید.(خاگینه)
  • سیب زمینی پخته شده و تخم مرغ سفت شده را رنده کنید و به آن کمی کره یا روغن زیتون بزنید (تقریباً مثل سالاد الویه ولی بدون سس مایونز)، یا به آن ماست و روغن زیتون یا کمی شیر اضافه کنید.
  • تخم مرغ را بزنید و با نصف استکان ماست در ته قابلمه ای که برای او کته درست می کنید بریزید. (مثل ته چین)
  • ماکارونی را بپزید آب کش کنید، یک تخم مرغ را بزنید و با یک استکان شیر مخلوط کنید، کمی پنیر در آن رنده کنید و با ماکارونی دم کنید.
  • تخم مرغ را بزنید و با کمی خامه و آب لیمو به سوپ اضافه کنید و بگذارید بپزد.

 

  • اگر شیر مادر یا هیچ شیر دیگری را نمی خورند
  • ماست را جانشین شیر کنید و دوغ و ماست را در وعده های غذای کودک بگنجانید.
  • در بعضی از غذاها از شیراستفاده کنید مثلاً آرد و کره و شیر را به سوپ اضافه کنید و یا ماکارونی را با شیر و پنیر درست کنید. به کودک شیر برنج و فرنی بدهید.

 

  • اگر سبزی یا میوه نمی خورند
  • کودکان ممکن است در این سن یک نوع میوه یا سبزی را نخورند و نوع دیگر را بهتر بپذیرند هر کدام را که بهتر می خورند بیشتر بدهید اما گهگاه سبزی ها یا میوه هایی را که نمی خورند باز امتحان نموده و پیشنهاد کنید.

  • سبزی هایی مثل کرفس و هویج را بپزید (نه خیلی زیاد که له شود بلکه کمی ترد باشد) و بگذارید کودک آن را با دست بردارد و بخورد.
  • سبزی ها را ریز کرده و در سوپ او بریزید.
  • کمی ماست چکیده بر روی سبزی های پخته بریزید یا سبزی را با نان و پنیر به او بدهید.
  • اگر میوه نمی خورد، آن را را رنده کرده یا به تکه های کوچک تقسیم کنید و با کمی خامه یا ژله به او بدهید (مثل سالاد میوه) یا در تهیه ژله به جای آب، آب میوه بریزید یا ژله درست کنید و تکه های بسیار کوچک میوه را به ژله اضافه نمایید.
  • فراموش نکنید که میوه و سبزی ها را قبل از مصرف باید خوب بشویید و ضد عفونی نمایید.

 

  • اگر شیرینی زیاد می خورند
  • چون عادت به خوردن مواد شیرین از کودکی شکل می گیرند. لذا برای پیشگیری از به وجود آمدن این عادت باید:
  • خرید شیرینی و درست کردن غذاهای شیرین را کاهش دهید.
  • در غذاهای شیرینی که تهیه می کنید، از شکر کمتری استفاده نمایید.
  • مواد شیرین مثل بستنی و شکلات را به عنوان جایزه به کودک ندهید بلکه مقدار کمی از آن را جزء برنامه غذای اش بگذارید.
  • مراقب دندان های کودک نیز باشید و بعد از مصرف مواد شیرین به او کمی آب بدهید تا بخورد و دندان های او را مسواک بزنید.

 

 

تغذیه با شیر مادر

الف. تغذیه با شیر مادر در سال دوم زندگی

همان طور که قبلاً هم اشاره شد کودک در سال دوم زندگی بخشی از انرژی و مواد مغذی مورد نیاز خود را از شیر مادر دریافت می کند و مادران باید از اهمیت و ارزش تغذیه کودک با شیر مادر در سال دوم زندگی آگاهی کامل داشته باشند.

و اما ضرورت تغذیه با شیر مادر در سال دوم زندگی شامل موارد زیر است:

1. در این سن، کودک نوپا بسیار پر تحرک و فعال است و با دست زدن به همه جا و همه چیز خود را به سهولت در معرض آلودگی ها و در نتیجه بیماری ها قرار می دهد. مواد ایمنی بخش موجود در شیر مادر نقش حفاظتی بسیار مهمی برای کودک ایفا می کند و وی را تا حدودی بسیار زیادی از ابتلاء به اسهال، عفونت دستگاه تنفسی و گوش و نیز عفونت دستگاه ادراری و امثال آن محافظت می نماید. این حفاظت در مقابل بیماری های غیر عفونی نظیر آسم، آلرژی، دیابت نوجوانی و بعضی از سرطان های دوران کودکی نیز وجود دارد.

2. هنوز هم منبع مهم دریافت پروتئین، چربی، کلسیم و ویتامین ها برای کودک است.

3. حدود 3/1 انرژی و مواد غذایی مورد نیاز او را تأمین می کند.

4. نیازهای عاطفی و روانی کودک را که برای رشد و تکامل او بسیار ضروری هستند بر آورده می سازد.

5. نقش بسیار ارزنده تغذیه با شیر مادر در تکامل عصبی و روانی کودک که در سال اول زندگی چشمگیر شده بود با تداوم تغذیه با شیر مادر در سال دوم زندگی، استمرار پیدا می یابد.

6. اغلب کودکان در ایام بیماری به ویژه در جریان اسهال، استفراغ و تب، کم اشتها هستند ولی اشتهایشان نسبت به تغذیه با شیر مادر حفظ شده و یا حتی بیشتر می شود لذا این منبع مهم آب و غذا در ایام بیماری از شدت کاهش وزن آنان می کاهد و به بهبودشان کمک می کند.

7. چون با کاهش دفعات بیماری های مختلف همراه است اثر قابل توجهی در شرایط اقتصادی خانواده دارد.

8. در پیشگیری از بارداری ناخواسته مادر هنوز هم نقش قابل توجهی ایفا می نماید.

 

 

 

ب.از شیر گرفتن کودک

چه زمان و چگونه می توان کودک را از شیر مادر گرفت؟

زمان از شیر گرفتن در کشورهای مختلف متفاوت است و آخرین اطلاعات و توصیه ها، سنین دو سالگی به بعد را پیشنهاد می کنند. در مورد زمان مناسب برای قطع کامل شیر مادر یک فرمول عملی گفته شده است که وقتی شیرخوار وزنش 4 برابر وزن موقع تولدش شد می‌توان او را به کلی از شیرمادر گرفت و این در حدود سنی 3 ـ 2 سالگی برای کودک سالم و برخوردار از یک تغذیه مطلوب است. بعضی ها معتقدند قطع شیر مادر در زمانی مناسب و مطلوب است که شیرخوار 3/1 وزن پدر (پسر) یا مادر (دختر) را داشته باشد که معادل سن تقویمی 7 ـ 4 سالگی است. عده‌ای هم این کار را تا زمان خروج اولین دندان آسیای دائمی به تأخیر می اندازند.

به هرحال زمان از شیر گرفتن شیرخوار در فرهنگ ها و جوامع مختلف متفاوت است. در جوامع سنتی به ندرت دیده می شود که شیرخوار را قبل از یک سالگی از پستان مادر و شیر او جدا کنند. عمدتاً آن را به پایان سال دوم زندگی موکول می‌کنند. در فرهنگ غنی و اصیل اسلامی تغذیه با شیر مادر تا 2 سال تمام قمری تعیین و شیردادن به شیرخوار را کمتر از 21 ماه (در صورتی که نوزاد سر موعد متولد شده باشد) ظلم و ستم به او قلمداد و در حقیقت جمع دوران بارداری مادر و تغذیه شیرخوار از پستان او 30 ماه ذکر شده است (قرآن کریم).

به طور معمول طول مدت شیردهی کامل 2 سال تمام است. لکن این مدت ممکن است به دلایل مختلف کمتر و یا احیاناً بیشتر باشد. گاه شیرخوار زودتر از معمول (حوالی یک سالگی) خود را از شیر می گیرد و یا مادر دچار مشکلی می شود که قادر به ادامه شیردهی نیست (بیماری، دوری طولانی از فرزند، حاملگی مجدد و...) اما نکته مهم این است که هر وقت تصمیم به قطع شیرمادر گرفته شد باید تدریجی باشد تا هم برای مادر و هم برای شیرخوار بدون مشکل و حتی لذت بخش شود. با این روش کاهش ترشح شیر به علت کم شدن فعالیت غدد شیری به آرامی اتفاق می افتد.

تصمیم در مورد از شیر گرفتن بستگی به شرایط جسمی، روانی مادر و کودک و ویژگی های خانواده دارد. بهترین روش از شیر گرفتن، روش تدریجی است. این روش اغلب بدون مشکل و در طی چند ماه اتفاق می افتد و برای هر دو، هم مادر و هم کودک بسیار راحت تر است. زمانی که از شیر گرفتن تدریجی باشد، درد پستان و احیاناً عفونت پستان هم چنین مشکلات عصبی، روانی و تغییرات هورمونی که معمولاً در یک باره از شیر گرفتن اتفاق می افتند در مادر به وجود نمی آید و کودک دچار ضربه روانی هم نمی شود. به این ترتیب کودک کم کم علاقه به شیر خوردن را از دست می دهد و ممکن است خودش یک باره آن را کنار بگذارد.

بنابراین بعد از دو سال کامل که کودک از شیر مادر بهره مند شده است و هر روز 5 وعده غذا (سه وعده غذای اصلی و دو میان وعده) می خورد و مایعات را هم با لیوان می نوشد، می توان یک تا دو وعده شیر پاستوریزه (هر بار 200 میلی لیتر) یا مایعات مقوی را جایگزین شیر مادر کرد. در طی مدت از شیر گرفتن، به مادر توصیه می شود که خود پیشنهاد شیر دادن نکند ولی اگر زمانی کودک تمایل به شیر خوردن داشت از او دریغ ننماید، به ویژه وقتی کودک بیمار باشد که فقط اشتها به خوردن شیر مادر دارد و غذای دیگری را تحمل نمی کند.

  • توصیه هایی برای از شیرگرفتن کودک

اول به تدریج وعده های شیر قبل و بعد از ظهر را کم کنید به این ترتیب که فاصله شیر دادن ها را بیشتر کنید تا خود به خود یک وعده شیردهی حذف شود ولی قبل از خواب ظهر و قبل از خواب شب و صبح ها بعد از بیدار شدن کودک، شیر خودتان را به او بدهید.

برای قطع وعده های شیر روزانه، اقدامات زیر را انجام دهید:

  • برنامه همیشگی روزانه را عوض کنید مثلاً اگر او را از مهد کودک بر می دارید به جای این که به منزل بیایید به فروشگاه یا پارک بروید تا سرگرم شود و هوس شیر خوردن نکند.
  • سرگرمی های جدید برایش فراهم کنید.
  • زمان شیر خوردن او را پیش بینی کنید و چیزی در دسترس داشته باشید مثلاً یک میان وعده یا یک نوشیدنی مورد علاقه او را همراه داشته باشید.
  • اگر در صندلی یا محل مخصوصی همیشه به کودک شیر می دادید از این محل استفاده نکنید تا کودک بیاد شیر خوردن نیفتد و تقاضای شیر نکند.
  • اجازه ندهید کودک شما را بدون لباس ببیند و هوس شیر خوردن کند.
  • در مرحله بعد، وعده قبل از خواب ظهر و سپس وعده شیر دادن (بعد از بیدار شدن کودک) را قطع کنید. برای انجام این کار در صورت امکان از سایر افراد خانواده کمک بگیرید یعنی سعی کنید زودتر از کودک از خواب بیدار شوید تا هنگامی که او بیدار می شود، همسرتان یا یکی دیگر از افراد آشنای خانواده در کنارش باشد.
  • و بالأخره برای قطع شیر خوردن قبل از خواب، اول یک شب در میان و پس از چند شب، آن را دو شب در میان و باز بعد از چند شب آن را سه شب در میان تا به تدریج، خود کودک دیگر تقاضای شیر نکند.

 

  • بعد از قطع شیردهی، چه تغییراتی به وجود می آید و مادر چه باید بکند؟

1. ممکن است ترشح شیر تا چند ماه وجود داشته باشد که شبیه کلستروم است، بعد غلیظ تر شده و بالأخره قطع می شود.

2. مقداری از آب بدن دفع می شود لذا وزن مادر تا حدودی کاهش می یابد.

3. دانه های چربی روی پستان به تدریج کم می شوند.

  • توصیه می شود که مادر بعد از قطع شیر دادن
  • دریافت کالری روزانه خود را کمتر کند تا بتواند چربی های ذخیره شده را از دست بدهد.
  • برای جلوگیری از شل شدن و افتادگی پستان ها هر روز ورزش کند به ویژه حرکات ورزشی که در هنگام شنا کردن انجام می شود.
  • از سینه بند نسبتاً محکم استفاده کند.
  • نکته

قطع شیردهی به عنوان قطع ارتباط عاطفی تلقی نمی شود بلکه در مواقعی که کودک نیاز به در آغوش گرفتن دارد، خسته یا افسرده است و یا درد دارد مادر باید او را با مهربانی در آغوش بگیرد و آرام کند و عشق و علاقه خود را این بار نه از طریق شیر دادن بلکه از طریق نوازش کردن و محبت کردن، به او نشان دهد.

نکات ایمنی و بهداشتی تغذیه کودک

تغذیه ی کودکان در این سن چون تا حدودی به وسیله ی خودشان انجام می شود و دوست دارند خودشان با دست هایشان غذا را بردارند و بخورند، برای حفظ ایمنی و بهداشت آنان نیاز به رعایت برخی از نکات می باشید، این نکات شامل موارد زیر می باشد.

الف. رعایت نکات ایمنی هنگام غذا خوردن کودک

  • کودکان یک تا دو ساله هنوز در معرض خطر خفگی هستند و مواد غذایی مانند سوسیس، دانه انگور، سبزی های خام، فندق، بادام، ذرت بو داده، آب نبات و غیره نباید در دسترسشان باشد. هم چنین وقتی دراز کشیده اند و یا در حال دویدن هستند نباید به آنان غذا بدهید.
  • کودک را هنگام غذا خوردن تنها نگذارید. همیشه یک نفر باید بر غذا خوردن کودک نظارت داشته باشد (حتی تا 3 سالگی).
  • او را بنشانید و غذا بدهید. مراقب جویدن غذا و بلعیدن او باشید.
  • همزمان با افزایش دندان های کودک، غلظت و سفتی غذا را بیشتر کنید و غذاهایی بدهید که قابل جویدن باشد.
  • مواد غذایی که احتمال دارد باعث خفگی کودک شود مانند سوسیس، شکلات، آب نبات، تخمه و آجیل، انگور و تکه های درشت گوشت را در دسترس او قرار ندهید.
  • خوردن سبزی های خام برای کودکان یک تا دو ساله مشکل است و سبزی هایی مانند هویج، گوجه فرنگی های کوچک درسته، نخود سبز درسته و کرفس چون ممکن است سبب خفگی کودک شوند نباید مصرف شوند، ولی این مسئله دلیل نمی شود که آنان را از خوردن سبزی های پخته شده و در قطعات کوچک قابل جویدن، محروم نمائید.
  • تکه های درشت هر ماده غذایی و یا یک قاشق پر (به شکل کروی) از کره بادام زمینی خطرناک است و نباید به کودکان کوچک تر از 4 ساله داده شود، همین موضوع برای هر یک از انواع مغزها یا آجیل ها، بادام زمینی یا ذرت نیز صادق است چون کودکان خردسال نمی توانند این گونه مواد غذایی را کاملاً بجوند و به یک غلظت مناسب برای قورت دادن برسانند. مثلاً یک تکه بزرگ از کره بادام زمینی ممکن است به کام کودک بچسبد و سبب خفگی او شود.
  • اگر کودک در اتومبیل یا در کالسکه در حال حرکت است به او غذا ندهید.
  • مواد غذایی نه تنها از نظر کمیت و کیفیت باید کامل و مناسب باشند، بلکه شرایط محیطی که کودک در آن تغذیه می شود نیز از نظر روانی مساعد و مطلوب باشد تا کودک از خوردن غذا لذت برده و به آن تمایل نشان دهد.

ب. نکات بهداشتی در تهیه غذای کودک

ـ دست های خود و کودکتان را قبل از تهیه یا دادن غذا بشویید.

ـ میوه ها و سبزی ها را قبل از پختن یا خام بودن به دقت بشویید.

ـ ظرف ها را با آب داغ و مایع ظرفشویی و با استفاده از یک پارچه تمیز بشویید.

ـ از اسفنج استفاده نکنید زیرا اغلب موجب گسترش میکروب ها می شود.

ـ ظرف ها را پس از شستن بگذارید در هوا خشک شوند.

ـ تخته های خردکن مواد غذایی را به ویژه اگر برای بریدن گوشت خام از آن ها استفاده کرده اید با آب داغ و مایع ظرف شویی کاملاً بشویید.

ـ فقط از تخته هایی استفاده کنید که جنس آن ها از مواد بدون منفذ باشد.

ـ غذاها را خوب بپزید به خصوص اگر حاوی گوشت قرمز، طیور، ماهی یا تخم مرغ باشند.

ـ اگر غذاهای پخته شده فوراً مصرف نشدند آن ها را در ظرف در پوش داری گذاشته و در یخچال یا فریزر بگذارید.

ـ غذاهای پخته شده را که در یخچال می گذارید طی 24 ساعت مصرف کنید.

ـ غذاهایی را که در یخچال یا فریزر نگهداری کرده اید فقط یک بار می توانید دوباره حرارت دهید.

ـ غذاهای منجمد را قبلاً در یخچال بگذارید و یا زیر آب سرد ذوب کنید. هرگز آن ها را روی میز آشپزخانه یا در ظرف آب گرم قرار ندهید.

ـ برای گرم کردن مواد غذایی مایع مانند مانند سوپ ها آن ها را بجوشانید.

ـ مواد غذایی خشک مانند برنج و شکر را در ظروف بدون منفذ و دارای در محکم نگهداری کنید.

ـ مواد شوینده و داروها را دور از غذا، هم چنین دور از دسترس کودکان نگهداری کنید.

مکمل ها و توصیه های لازم آن

در سال دوم زندگی هم زمان با کاهش آهنگ رشد، میزان نیاز به پروتئین و کالری بر اساس کیلوگرم وزن بدن کاهش می یابد ولی به میزان دریافتی مواد مغذی دیگر مانند کلسیم، آهن، ویتامین C، ویتامین A ، اسید فولیک و ویتامین B6 توجه داشت.

کلسیم و آهن برای رشد کودک ضروری است و فقط در صورتی که برنامه غذایی کودک حاوی مقدار مناسبی از مواد غذایی نظیر لبنیات (شیر و ماست و....) باشد کلسیم او تأمین می شود. گوشت، حبوبات، نان (غلات)، بعضی از سبزی ها و میوه های تازه و خشک غنی از آهن هستند و می توانند به رفع نیازهای تغذیه ای کودک از نظر آهن کمک کنند ولی هنوز هم کودک باید آهن را به میزان 15 میلی گرم (15 قطره) در روز تا پایان 24 ماهگی دریافت کند که معمولاً به صورت قطره یا شربت آهن است.

در برنامه غذایی روزانه کودک باید میوه و سبزی گنجانده شود تا کودک علاوه بر استفاده از قطره A و D (یا مولتی ویتامین) قسمتی از ویتامین های مورد نیاز خود را از طریق میوه و سبزی هم دریافت نماید. کودک در طول سال دوم باید هر روزفقط 25 قطره مولتی ویتامین یا فقط 20 قطره ویتامین آ+د را دریافت کند.

باید توجه داشت استفاده از قطره ویتامین A و D (یا مولتی ویتامین) در این گروه سنی کودکان و با شرایط زیر اهمیت بیشتری دارد:

  • آنان که در سن یک سالگی از شیر مادر محروم شده اند.
  • کودکانی که تماس کافی با نور خورشید ندارند.
  • کودکانی که غذاهای گوشتی و پروتئینی کم می خورند و مصرف مستمر لبنیات جزء عادات غذایی خانواده نیست.
  • کودکانی که به مقدار کافی منابع مهم ویتامین را دریافت نمی کنند.
  • کودکانی که بد غذا هستند.
  • کودکانی که به لبنیات علاقه نداشته و یا به آن حساسیت دارند.

باید توجه داشت ضمن اینکه به کودکان قطره آهن و مولتی ویتامین داده می شود، لازم است مصرف مواد غذایی که حاوی ریز مغذی ها می باشد به اندازه ی کافی خورانده شود تا کودک مواد مورد نیاز خود را از آن ها تأمین کند، برخی از این مواد مغذی شامل موارد زیر می باشد:

  • پروتئین

شیر مادر، شیر تازه، ماست، پودر شیر، بادام زمینی، حبوبات، پنیر، تخم مرغ، ماهی، گوشت قرمز و گوشت مرغ

  • ویتامین A

شیر مادر به ویژه آغوز، شیر، کره، تخم مرغ، جگر، سبزی با برگ سبز تیره، کدو تنبل، انبه، هویج

جگر به اندازه یک تخم مرغ متوسط، یک هویج کوچک، یک انبه کوچک، 5/1 فنجان سبزی هایی با برگ سبز تیره (خرد شده)، یک عدد سیب زمینی شیرین متوسط، یک لیتر شیر پاستوریزه هر کدام تقریباً 500 واحد رتینول ویتامین A دارند.

  • ویتامین D

شیرهای غنی شده، کره، پنیر، ماهی های چرب، تخم مرغ، جگر، روغن کبد ماهی و نور آفتاب که منبع اصلی تأمین ویتامین D است.

  • ویتامین B1 یا تیامین

شیر، تخم مرغ، جگر، گوشت قرمز، گوشت پرندگان، حبوبات

  • ویتامین B2 یا ریبوفلاوین

شیر، تخم مرغ، جگر، گوشت، ماهی

  • ویتامین B3 یا نیاسین

شیر، گندم، ماست، جگر، گوشت قرمز، ماهی، بادام زمینی

  • ویتامین C

شیر مادر، شیر تازه، سبزی های با برگ سبز تیره، گوجه فرنگی، فلفل سبز، کدو تنبل، میوه های تازه به ویژه پرتقال، لیمو، شاه توت، توت فرنگی، سیب زمینی، موز رسیده، کلم، هویج، انبه

  • اسید فولیک

جگر، ماهی، بادام زمینی، حبوبات، پرتقال، سبزی با برگ سبز مانند اسفناج، روغن دانه ها.

  • ید

نمک ید دار، غذاهای دریایی مانند ماهی و...

  • کلسیم

شیر مادر، شیر تازه، ماست (لبنیات)، پودر شیر، پنیر، ماهی های کوچک که استخوان ریزی دارند و به طور کامل (با استخوان ها) قابل خوردن هستند. نخود و لوبیا سبز، سبزی های با برگ سبز تیره.

  • سدیم

دربیشتر غذاها وجود دارد. سدیم را به مقدار کافی از غذاهای طبیعی می توان به دست آورد و نیازی به اضافه کردن نمک نیست.

  • پتاسیم

بیشتر غذاها منبع خوب پتاسیم هستند. بهترین منبع پتاسیم عبارتند از میوه ها به ویژه موز، آب آناناس، سبزی ها مثل اسفناج، کدو تنبل، حبوبات و سیب زمینی با پوست.

  • روی

شیر مادر، لوبیا (چیتی ـ قرمز و...) ماهی، گوشت قرمز، ذرت، آجیل، غلات با پوست و حبوبات.

  • آهن

دو نوع آهن در مواد غذایی وجود دارد نوع هم و نوع غیر هم. این دو نوع آهن، دو دسته گیرنده متفاوت و مجزا در مخاط دستگاه گوارش دارند. آهن نوع «هم» ده برابر بیشتر از نوع «غیر هم» قابل جذب است و به پروتئین های حامل آهن در هموگلوبین و میوگلوبین موجود در گوشت قرمز، مرغ و ماهی متصل است. آهن «غیر هم» به مقدار کمتری جذب می شود و در گوشت قرمز، مرغ، ماهی، سبزی ها، غلات، حبوبات و تخم مرغ وجود دارد. اضافه کردن ویتامین C به گوشت یا ماهی یا مرغ یا جگر به دریافت (جذب) آهن «غیر هم» کمک می کند.

  • عوامل مؤثر بر جذب آهن موجود در مواد غذایی
  • مصرف مواد غذایی حاوی ویتامین C مانند گوجه فرنگی خام، مرکبات، لیمو ترش و جعفری همراه با غذا جذب آهن غیر هم موجود در غذا را افزایش می دهند.
  • میزان جذب آهن از بیشتر منابع غذایی گیاهی (ذرت، گندم، اسفناج و...) کم و حدود 5 تا 10% است ولی اگر این مواد همراه گوشت مصرف شوند به دلیل وجود اسید آمینه سیستئین در گوشت، جذب آهن غیر هم آن ها تا سه برابر افزایش می یابد.
  • مصرف مواد غذایی دارای کلسیم مانند ماست و برخی نوشابه های گازدار همراه با غذا سبب اختلال جذب آهن می شوند هم چنین جوش شیرین.
  • زیاده روی در مصرف غذاهای پر فیبر به ویژه فیبر موجود در غلات، مانع جذب آهن و تا حدی سایر املاح مانند کلسیم و روی می شود.
  • مصرف بیش از حد شیر، به دلیل جذب آهن موجود در غذا به وسیله کلسیم شیر سبب بروز کم خونی می شود.
  • نوشیدن چای و قهوه، جذب آهن را تا حدودی کاهش می دهند ولی بر جذب آهن هم تأثیری ندارند.

 

  • نکته: قطره ها یا داروهای حاوی آهن را هم نباید همراه یا در فاصله نزدیک با مصرف شیر و لبنیات استفاده کرد.
  • منابع غذایی آهن
  • گوشت قرمز (گوساله، گوسفند)
  • جگر (جگر گوسفند و در درجه بعد جگر گوساله و تا حد کمتری جگر مرغ)

(100 گرم جگر گوساله، 3/5 میلی گرم و یک لیوان (250 گرم) لوبیا، 5 میلی گرم آهن دارد.)

  • ماهی
  • زرده تخم مرغ
  • سبزی های دارای برگ سبز تیره (اسفناج و جعفری)، گل کلم، کلم بروکلی
  • ذرت
  • عدس، لوبیا (به ویژه لوبیای سفید و چشم بلبلی)، نخود
  • سویا، گندم
  • کشمش، زیره، بادام، گردو، پسته، کنجد، سیب درختی، موز، برگه زرد آلو

 

 

  • کلام آخر

به طور خلاصه در مورد تغذیه کودک می توان گفت:

تغذیه با شیرمادر باید از همان لحظات اول پس از تولد و در اتاق زایمان شروع و برحسب تقاضا و نیاز شیرخوار روز و شب تا پایان 6 ماهگی به تنهایی و فقط همراه با قطره مولتی ویتامین باشد و از آغاز ماه هفتم به تدریج با غذاهای سهل‌الهضم و نرم و از مقدار کم به شیرخوار داده شود به طوری که در پایان سال اول عمر تقریباً اکثر غذاها را تجربه و مصرف کرده باشد و علاوه بر آن از آب سالم و قطره آهن نیز استفاده کند.

در سال دوم از غذاهای معمول خانواده و سفره باید به او داد و شیرمادر بعد از صرف غذا میل شود. مدت تغذیه با شیرمادر دو سال تمام و گاه بیشتر است و از شیرگرفتن باید از حوالی دوسالگی شروع و حتماً تدریجی و ظرف چند ماه صورت پذیرد تا مادر و شیرخوار هر دو از سلامت کامل برخوردار شوند.

 

 

 

منابع

کتاب تغذیه در سال دوم زندگی نشر انجمن ترویج تغذیه با شیرمادر

سایت دکتر محمدعلی نیلفروشان

SHIREMADAR.IR

 

کودک > نوپا > تغذیه
1396/05/28
کارشناس مامایی خانم حیدری
S s s s s s 3
o j k q

اگر مایل هستید، می توانید مطلب فوق را با دوستانتان به اشتراک بگذارید

مطالب مرتبط

اگر نظری یا سؤالی در مورد مطلب فوق دارید در بخش نظرات با ما در میان بگذارید. ما نکات شما را با دقت می خوانیم.

نام و نام خانوادگی
آدرس ایمیل
متن نظر
کد امنیتی